Een cynische opmerking vooraf is wel op zijn plaats. Over klokkenluiden bij de overheid en in bedrijven kun je beter niet schrijven. Alle aandacht daarvoor heeft in de afgelopen tien jaar meer kwaad dan goed gedaan. Waarom schrijf ik er dan toch over? Uit een romantisch verlangen de wereld te verbeteren, ben ik bang. Zelfs als de wereld er slechter van wordt.

    Het liefst van alles zouden overheidsinstellingen de burgers dwingen tot vertrouwen

In het programma Brandende Kwesties vroeg journalist Gideon Levy zich dezer dagen af waarom klokkenluider Ad Bos zo vasthoudend wordt vervolgd door het Openbaar Ministerie. Bos overhandigde in 2001 de schaduwboekhouding van bouwbedrijf Koop Tjuchem aan de staat en zette daarmee het onderzoek in gang naar een megafraude onder ambtenaren en bouwers. Die ambtenaren en bouwers kwamen er genadig van af. De zaak tegen Bos zelf loopt nog steeds.

Wie de praktijk van het klokkenluiden de afgelopen jaren een beetje heeft gevolgd, weet dat deze uitkomst niet uniek is. Klokkenluider Fred Spijkers riep nog meer ellende over zich af: hij werd tegengewerkt door leger en politiek tegelijk. Hoe meer de aandacht werd gevestigd op het zware lot van deze klokkenluiders, hoe dieper zich de overtuiging vestigde onder alle andere Nederlandse werknemers dat ze het nooit zouden doen – klokkenluiden.

De ene helft van Nederland is dus niet gestopt met frauderen. „Medewerkers van bouwbedrijf Janssen de Jong Infra kochten op grote schaal ambtenaren in vooral Limburg om”, schreef Het Financieele Dagblad vorige week nog. De andere helft van Nederland is steeds vaster van plan daar niets van te zeggen. Van iedere drie ambtenaren blijft er eentje ook zwijgen als er dingen gebeuren die een groot gevaar opleveren voor volksgezondheid, milieu of veiligheid.

Dit laatste gegeven, over die ambtenaren die gevaren verzwijgen, trof ik aan in het weekblad Binnenlands Bestuur, waarin journalist Boudewijn Warbroek een dossier aanlegt over integriteit. Warbroek verzamelt fraude, omkoping, leugens en bedrog en gaat op zoek naar plannen om de problemen te bestrijden. Onlangs schreef hij over de onderzoeksgroep ‘integriteit van bestuur’ van de Vrije Universiteit, die zojuist het rapport Klokkenluiden en veiligheid heeft uitgebracht.

De onderzoekers bleken niet het meest geschokt door het feit dat een op de drie ambtenaren grote gevaren niet meldt. Schokkender vonden ze nog dat in 2007 niet minder dan 12,8 procent van de ambtenaren liet weten in de twee jaar daarvoor „een ernstige misstand” op het werk te zijn tegengekomen. „Er gaat nog wel het een en ander mis binnen onze overheid. En let wel: het gaat hier om érnstige misstanden.”

Aan de ene kant heb je misstanden en zwijgende werknemers, aan de andere kant overheidsinstellingen en -dienaren die zich afvragen waarom de burgers hen niet langer vertrouwen. Het liefst van alles zouden ze de burgers dwingen tot vertrouwen. De remedie tegen het afnemende vertrouwen ligt natuurlijk helemaal niet in het aanzetten tot vertrouwen, maar in het bieden van betrouwbaarheid.

Het lijkt op het oog geruststellend dat het Bureau Integriteitsbevordering Openbare Sector tegenwoordig cursussen geeft in betrouwbaarheid. Afgelopen donderdag organiseerde het bureau de Dag van de Integriteit 2010, die volgens de berichten succesvol is verlopen. Er zijn boeken, er zijn integriteitsworkshops, integriteitskubussen en er is de dvd ‘Integriteit deugt’. Te lang, schrijft het bureau, zijn integriteitsdilemma’s benaderd vanuit ‘codes, regelgeving en strikte procedures’. Die aanpak bleek niet te werken, dus is er nu aandacht voor de houding van de werknemers zelf. Aandacht voor deugd. Aandacht voor deugdethiek.

Hoe heuglijk dit bevorderen van de deugdzaamheid ook is, er zit één kink in de kabel. Die kink is het vervolgingsbeleid van het Openbaar Ministerie. Zolang de grote verdachten in grote fraudezaken vrijuit gaan en de klokkenluiders tot aan de Hoge Raad worden vervolgd, zullen werknemers zich wel drie keer bedenken voordat ze ernstige misstanden aan de kaak stellen.

lees verder in NRC

Bron: NRC