Van mezelf had ik niet bepaald gedacht dat ik op mijn achterhoofd gevallen was. Maar nu is het toch gebeurd. Sterker: ik heb mijn nek gebroken – een uitdrukking die ik alleen in overdrachtelijke zin kende, althans gebruikte. En nu is dit in werkelijkheid met mij gebeurd. Zoals u ziet: niet met fatale gevolgen. Binnen tien dagen was ik in en uit het ziekenhuis. De wetenschap staat voor niets.

Al vóór mijn zondeval hield ik mij in mijn hoofd bezig met het thema waar ik de volgende keer eens over zou kunnen schrijven. Gelukkig was dat geen brandend actueel onderwerp. Dus kan het deze week ook nog mee. Het thema is: ‘Denken over democratie: ingangen en uitwegen.’ Daaraan is het dubbelnummer 7/8 van het maandbladSocialisme & Democratie gewijd.

Het is in de eerste plaats een opmerkelijk nummer omdat op de voorkant de beeltenis, ten voeten uit, prijkt van de grote liberaal Thorbecke, onder wiens staatkundige schepping van het midden der negentiende eeuw wij nog leven. Blijkbaar is er in ons land na hem geen socialistisch denker van zijn formaat geweest.

Twaalf auteurs van diverse pluimage heeft de redactie gevraagd hun licht over dit thema te laten schijnen: vier PvdA’ers, een CDA’er, een SP’er, een Groen-Linkser, twee D66’ers en twee van niet nader aangeduide politieke signatuur. Dus, ondanks Thorbecke, geen liberaal, althans geen VVD’er.

Maar misschien kunnen de twee D66’ers als liberaal gelden. Dat hangt ervan af hoe de partij zichzelf ziet. Zo’n dertig jaar geleden zag Brinkhorst zijn partij als liberaal. Van Mierlo was daar aarzelender over. Maar ja, hij kwam uit een Brabants-rooms nest, en roomsen beschouwen liberalen als kille kikkers. Sprak Lubbers niet eens over de „koude loyaliteit” van VVD’ers – en daar had hij dan nog niet eens zo’n ongelijk in.

Laten we ons, bij gebrek aan beter, bepalen tot de bijdragen van de twee D66’ers. De eerste is van Hans Engels, hoogleraar gemeenterecht / gemeentekunde (de Thorbecke-leerstoel) te Leiden en voorzitter van de D66-fractie in de Eerste Kamer; de andere is van Jan Vis, oud-hoogleraar staatsrecht te Groningen, oud-lid van de Eerste Kamer en van de Raad van State. En van die twee, ja van alle auteurs, is Vis de enige die Thorbecke bij name noemt. Hij zegt dit van hem: „Thorbecke vond democratie een gevaarlijk ding, een verschijnsel dat verband hield met oproer, revoluties en terreur, kortom met de Franse Revolutie” (en niet alleen die van 1789, maar ook die van 1830 en 1848). De Eerste Kamer bleef de belangrijkste Kamer, en de koning legt pas de eed op de Grondwet af nadat hij, door overlijden of abdicatie van de vorige koning, al automatisch koning is geworden (anders dus dan in België).

De soevereiniteit werd toen niet – en nu volg ik de bijdrage van Engels, „bij het volk of de nationale grondslag voor politieke macht, maar bij de uit ‘de aanzienlijken uit het volk’ samengestelde grondwetgever” gelegd. Noch bij de conservatieven noch bij de christelijken had men veel op met de volkssoevereiniteit. Kortom, het werd een ‘getemperde monarchie’, maar ook een getemperde democratie.

Het geheel doet onmiddellijk denken aan Thorbeckes tijdgenoot Alexis de Tocqueville, wiens werk over de democratie in de jonge Verenigde Staten, die hij in de jaren 1830 had bezocht, van duurzamer gehalte is gebleken dan alle werken van die andere tijdgenoot: Karl Marx.

Lees verder op NRC