Mensen gehoorzamen aan de wetten van de psychologie. Staten worden geleid door mensen. Zij gehoorzamen dus ook aan de wetten der psychologie. Daarom is het politieke niet logisch, maar psychologisch. Vandaar de discipline der psychopolitiek, zoals uiteengezet door Jean-Michel Oughourlian in het boekje Psychopolitique, dit jaar uitgekomen bij uitgeverij de Guibert, Parijs.

Wie is Oughourlian (die ik voortaan O. zal noemen)? Te oordelen naar zijn naam een Fransman van Armeense oorsprong. Hij is een neuropsychiater, die in Californië heeft gedoceerd, en leerling van René Girard, van wie ik, eerlijk gezegd, nooit gehoord had, maar die als lid van de Académie Française niet de eerste de beste moet zijn. Girard noemt, in een woord vooraf, O’s boekje „een soort van Vorst (van Machiavelli) voor de 21ste eeuw”.

Hier moet ik ter verduidelijking een nadere verklaring inlassen: O. spreekt over le politique, wat verschillend is van la politique. Het laatste is de politiek zoals we die dagelijks meemaken. Het eerste is eerder de politiek als domein of sfeer, vergelijkbaar met das Politische, zoals Carl Schmitt dat al in 1927 definieerde in zijn bekende Der Begriff des Politischen. Ik zal ’t het politieke noemen.

O. leunt sterk tegen dit geschrift van Schmitt, waarvan de eerste zin luidt: „De eigenlijke politieke onderscheiding is die tussen vriend en vijand.” Voordat domineesland – al dan niet gelovig – gaat steigeren: die begrippen zijn niet normatief bedoeld. Politieke vijanden kunnen op het persoonlijke vlak de beste vrienden zijn en blijven. Zowel het Latijn als het Grieks heeft trouwens voor die twee betekenissen van vijand twee verschillende woorden. (Schmitts boekje verscheen zeven jaar voordat hij zijn, overigens versmade, diensten aan Hitler aanbood – een daad die een onpartijdige beoordeling van zijn werk heeft bemoeilijkt.)

Je politieke vijand moet je dus niet haten, zegt O. Je moet hem altijd in ere houden, en wanneer je hem verslagen hebt, moet je hem altijd een uitweg laten. O.’s grote voorbeeld is generaal Douglas MacArthur, die in 1945 de keizer van het verslagen Japan eerbied betoonde – en daarmee eerbied aan het verslagen volk. Vergelijk dat met „de grove politieke fout van Bush jr., die in 2003 het hele administratieve, politieke en politiële apparaat van Irak vernietigde”. Amerika zit tot vandaag met die gebakken peren.

In het religieuze (ook hier maakt O. onderscheid tussen le religieux en la religion) ziet O. een „psychologisch mechanisme om de vrede binnen de gemeenschap te handhaven” (zo ook Job Cohen als Amsterdamse burgemeester, zulks tot ontsteltenis van vele minder wijze partijgenoten). Maar „wanneer de religie zich meester maakt van het politieke, dan wordt het erg gevaarlijk”. De grote Satan tegen de as van het kwaad.

Lees verder in NRC