Ons politieke partijenbestel is ontstaan uit een hard conflict tussen liberale bevrijdingsdrang en verzet daartegen van protestanten en katholieken. Dat conflict, dat in de negentiende eeuw vorm kreeg in de Schoolstrijd, is in 1918 met de gelijkberechtiging van christelijke scholen slechts tijdelijk beslecht. De rechtszaak tegen Geert Wilders en de polemiek tussen de vrijzinnige Femke Halsema en de protestant André Rouvoet over de grenzen van de godsdienstvrijheid laten zien dat het gevecht nog altijd doorgaat en na de komst van de islam weer scherpe kanten heeft gekregen.
Niet voor niets opende Halsema een rede over dit thema, twee weken terug in de protestantse Jacobikerk in Utrecht, met de notie dat het uiten van godsdienstkritiek gelijkstaat aan ’het betreden van een smal en met prikkeldraad omzoomd pad’. Dat ze zich niettemin op dit pad begaf, heeft behalve met zorg voor de publieke zaak veel te maken met de politieke machtsstrijd die achter het religiedebat schuilgaat. Dat was niet anders in 1918, het jaar van de onderwijspacificatie die werd bewerkstelligd door de liberale premier Cort Van der Linden.
Tegelijk met de schoolvrede voerde Cort het algemeen kiesrecht in, tezamen met het kiesstelsel van evenredige vertegenwoordiging. Dit wapenfeit is vaak beschreven als een koehandel tussen de vrijzinnige en de christelijke partijen, maar in de optiek van politiek als machtsstrijd waren het twee kanten van dezelfde medaille. In de Schoolstrijd hadden de protestanten en katholieken hun kracht leren kennen. Cort onderkende dat de politieke bewustwording van deze kleine luyden om een ander bestel vroeg en dat de dagen geteld waren dat een liberale elite het land kon regeren.