In de zomer van 1983 verbleef ik met een groep biologen op de Shetlandeilanden boven Schotland. Een van onze tochten ging naar Hermaness op het meest noordelijke eiland Unst, dwars door de velden, capuchons op ons hoofd als bescherming tegen jagers die duikvluchten op ons uitvoerden uit woede over de verstoring van hun broedgebied. 

We waren op weg naar een bezienswaardigheid die al sinds begin jaren zeventig vogelaars uit heel Europa trok. Er was daar tussen een kolonie jan-van-genten een wenkbrauwalbatros neergestreken. Dat zijn enorme vogels met een spanwijdte van meer dan twee meter, die alleen voorkomen op het zuidelijk halfrond omdat ze de windstille zones bij de evenaar niet kunnen overbruggen. Heel soms raakt er toch een verzeild op het noordelijk halfrond, meegeblazen door een tropische storm of ziek meegevaren op een schip. 

De albatros was van verre makkelijk te herkennen op die rotspunt omdat zijn zwarte vleugels afstaken bij de hagelwitte jan-van-genten. Deze dwaalgast zou er nog tot 1995 jaar in jaar uit terugkeren, vergeefs wachtend op een partner, en kreeg zelfs een koosnaam: Albert Ross, al wist niemand of het een mannetje of vrouwtje was. 

Het verhaal van deze albatros heb ik de afgelopen vijfentwintig jaar geregeld verteld vanwege het aangrijpende beeld van die verdwaalde vrijgezel op een rotspunt, in verwarring over zijn identiteit. Tot mijn verbazing kwam ik het tegen in Thomas Rosenbooms nieuwe roman Zoete mond. De Albert Ross van Rosenboom woonde echter niet op Unst, maar op kaap Gunnawark op het eilandje Fair Isle, een vogelparadijs ten zuiden van de Shetlands. Hij zat bij Rosenboom bovendien niet tussen de jan-van-genten maar te midden van grote mantelmeeuwen, vogels met zwarte vleugels die een flinke slag kleiner zijn dan de reusachtige jan-van-genten. 

Rosenboom staat erom bekend dat de feiten in zijn boeken kloppen, tenzij het hem uitkomt om ze naar zijn hand te zetten. Hoe kwam hij erbij om de albatros op Fair Isle te plaatsen? Of waren er twee verdwaalde albatrossen, onwetend van elkaars bestaan? 

Ik schoot hem aan op de boekenbeurs Manuscripta. Hij vertelde dat hij het verhaal van Albert Ross op kaap Gunnawark vier jaar geleden had gehoord toen hij voor het blad Man of all seasons een week op Fair Isle doorbracht. Hij had geen enkele reden gehad om te twijfelen aan het waarheidsgehalte ervan en zo was het in de roman gekomen. Rosenboom reageerde verrukt toen ik hem vertelde dat ik een albatros had gezien tussen de jan-van-genten. "Oh, die zijn zo prachtig wit."

Ik zocht de kwestie verder uit met hulp van de website rarebirdalert.co.uk, die een overzicht geeft van alle waarnemingen van zeldzame vogels in het Verenigd Koninkrijk en voor wenkbrauwalbatrossen teruggaat tot 1897. De hele geschiedenis van waarnemingen van de Shetlandalbatros is er terug te vinden, over een albatros op Fair Isle geen woord. Rosenbooms variant klopt dus niet, het verhaal zal van de Shetlands zijn overgewaaid naar Fair Isle. 

Pas nadat ik Zoete mond had uitgelezen, begreep ik waarom Rosenboom was begonnen over de kleur van de jan-van-genten. De kleur wit speelt een grote rol in de symboliek van zijn boek. Hij moet zich meteen hebben gerealiseerd dat zijn gebruik van de parabel van de albatros, die net als in het beroemde gedicht van Baudelaire de verdooldheid van zijn hoofdpersoon weerspiegelt, krachtiger zou zijn geweest als hij hem tussen de jan-van-genten en niet tussen de zwartgevleugelde mantelmeeuwen had kunnen plaatsen. 

Frank van Kolfschooten schrijft over wetenschap, sport en geschiedenis. Zijn laatste boek, 'De Dordtse Magiër' (over Karel Lotsy) is juist verschenen.