Zo slokt geldstress je denkkracht op

vrijdag, 16 oktober 2026 om 16:09

De garage stuurt een hogere rekening dan je dacht. Hoe moet je de maand nu doorkomen? Je laat de bank-app maar een aantal dagen dicht.

Zulke geldzorgen kosten denkkracht. In een veelgeciteerd onderzoek uit 2013 scoorden mensen met geldzorgen op denktests zo laag als na een nacht zonder slaap. Psycholoog Maarit Lassander zet op Psychology Today op een rij wat dat met je doet.

Een grote rekening drukt je score als een nacht zonder slaap

Econoom Anandi Mani (University of Warwick), Princeton-psycholoog Eldar Shafir en collega’s publiceerden het onderzoek in 2013 in het vakblad Science. Ze lieten zo’n 400 bezoekers van een winkelcentrum in New Jersey nadenken over een onverwachte autoreparatie van 150 of 1500 dollar, omgerekend zo’n 135 of 1345 euro. Ondertussen maakten de deelnemers denk- en intelligentietests.

Bij de kleine rekening scoorden lage en hoge inkomens even goed. Bij de grote rekening zakten de lagere inkomens flink terug, de hogere niet. Gemiddeld kwam die daling overeen met 13 IQ-punten of een hele nacht zonder slaap, schrijft Princeton. Dat is een vergelijking om het effect voor te stellen.

“Het gaat niet om een arm mens zijn, het gaat om leven in armoede”, zegt Shafir in het persbericht.

Vlak voor de oogst scoren dezelfde boeren slechter

Om te zien of het aan de mensen lag of aan hun situatie, testten de onderzoekers ook 464 suikerrietboeren in India. Zij verdienen minstens 60 procent van hun inkomen met één oogst per jaar. Vlak daarvoor zijn ze krap bij kas. Na de oogst scoorden dezelfde boeren beter op de tests.

Je lijf behandelt een lege rekening als gevaar

“Financiële dreiging zet dezelfde lichamelijke stressreactie in gang als fysiek gevaar”, schrijft Lassander. Sla je de bank-app over, dan voel je meteen opluchting. Die opluchting maakt het waarschijnlijker dat je de volgende keer weer uitstelt.

Piekeren voelt als verantwoordelijkheid nemen, maar verandert vaak niets. Een kleine handeling helpt wel, schrijft ze.

“Het gaat niet om een arm mens zijn, het gaat om leven in armoede.”

Nederlandse onderzoekers: geldstress maakt je blik korter

Gedragswetenschapper Mirre Stallen van de Universiteit Leiden en de Hogeschool van Amsterdam onderzoekt wat geldstress met je hersenen doet. Hersengebieden voor doelen op de lange termijn werken bij geldstress minder hard, zei ze in 2024 tegen de Belgische krant De Morgen. Je zet dan minder snel geld opzij voor een kapotte koelkast en bent gevoeliger voor aankopen waar je nu blij van wordt.

Onderzoekers van onder meer de Universiteit Leiden schreven het in 2024 zo op, in een rapport voor het ministerie van Sociale Zaken: “Door aanhoudende geldstress verschuift de aandacht van mensen naar een focus op korte termijn problemen.”

Dat raakt veel huishoudens. In juni meldde het Nibud dat 38 procent moeilijk rondkomt, tegen 32 procent twee jaar eerder. Bijna een kwart heeft minder dan 1000 euro spaargeld.

Het bewijs is minder hard dan het klinkt

Het onderzoek uit 2013 wordt veel aangehaald, maar staat ook ter discussie. In 2021 herhaalden Amerikaanse onderzoekers rond Leif Nelson en Don Moore (University of California, Berkeley) twintig studies uit dit vakgebied met grotere groepen, ook werk van Mani en collega’s. Ze vonden in het vakblad PNAS “enkele sterke successen en andere onmiskenbare mislukkingen”. Hoe groot het effect van geldzorgen op je denkvermogen precies is, staat daarmee niet vast.

“Financiële dreiging zet dezelfde lichamelijke stressreactie in gang als fysiek gevaar.”

Zo haal je de druk eraf

Lassander geeft een paar tips:

Kijk kort en op een vast moment. Een paar minuten per week in je bank-app werkt beter dan het wekenlang ontwijken.
Maak van een zorg één stap. Ligt er een rekening die je niet in één keer kunt betalen, vraag dan om een betalingsregeling.
Bouw een kleine buffer op. Ook een klein bedrag achter de hand haalt de druk van een onverwachte rekening af. Een buffer hoort bij de geldgewoontes van je ouders die weer lonen.
Zoek hulp. Praat met een schuldhulpverlener, een coach of iemand die je vertrouwt. Bij Geldfit doe je in twee minuten een gratis test en vind je hulp in de buurt, of je belt gratis 0800 8115. Ook je gemeente biedt gratis schuldhulp.