Poolwervel klapt recordvroeg om: komt er een strenge winter?

Hoog boven de Noordpool is iets gebeurd wat nog nooit zo vroeg in het seizoen is gemeten. De poolwervel is deze week ingestort. Dat is de ring van harde westenwinden die de ijskou boven het poolgebied vasthoudt. De wind op grote hoogte is omgedraaid en waait nu uit het oosten. Dat kan gevolgen hebben voor de komende maanden in West-Europa, analyseert de wetenschapredactie van de Financial Times

Dat klinkt als het begin van een ouderwetse winter. Zo eenvoudig is het alleen niet.

De poolwervel heet in het Engels polar vortex. Het is een band van sterke westenwinden in de stratosfeer, op 30 tot 50 kilometer hoogte. Hij ontstaat in de herfst, als de zon boven de pool verdwijnt en de lucht daar sterk afkoelt.

Zolang de wervel krachtig draait, blijft de kou boven het poolgebied. Voor Nederland betekent dat meestal zacht winterweer met wind uit het westen.

Soms wordt de stratosfeer boven de pool binnen een paar dagen tientallen graden warmer. Meteorologen noemen dat een plotselinge stratosferische opwarming, kortweg SSW. De wervel wordt dan zwakker, splitst of draait helemaal om.

Zo’n opwarming komt gemiddeld in twee van de drie winters voor, maar bijna altijd later in het seizoen. De vroegste omslag stond tot nu toe op 28 november: in 1968 en opnieuw in 2025. Dat record is nu ruim twee weken eerder gebroken. De metingen gaan terug tot 1958.

Meteorologen zien een mogelijk verband met de krachtige El Niño in de Stille Oceaan. De extra warmte daar verstoort luchtstromen over de hele wereld.

Na een flinke verstoring gaat de straalstroom op zo’n 10 kilometer hoogte vaker slingeren. In die bochten kan poollucht ver naar het zuiden stromen. In de eerste twee tot drie weken na zo’n verstoring is de kans op een vorstperiode in Nederland ongeveer twee keer zo groot als normaal.

Een bekend voorbeeld is de Beast from the East. Die ijzige oostenwind hield begin 2018 Midden- en West-Europa in zijn greep.

Een twee keer zo grote kans is wel nog geen garantie. Vooraf is niet te zeggen waar de kou naartoe stroomt: soms naar Noord-Amerika, soms naar Europa of Azië. En omdat het pas november is, is de poollucht die vrijkomt nog lang niet zo koud als later in de winter.

Op korte termijn merken we weinig. Het duurt weken voordat de verstoring doorwerkt naar de luchtlagen waar ons weer ontstaat. Extreme kou of veel sneeuw zit er voorlopig niet in. Wel wordt de kans op kouder en guurder herfstweer groter.

Later in de winter kan nog een tweede verstoring volgen. Dan is de poollucht wel op zijn koudst.

Wie de schaatsen al slijpt, is dus wat vroeg. De poolwervel zet de deur naar kou op een kier, meer niet.

Ook klimaatverandering speelt mee. Het poolgebied warmt sneller op dan de rest van de wereld. Daardoor is de lucht die ons vanaf de pool bereikt gemiddeld minder koud dan vroeger.