Gratis kinderopvang in 2029? Vorig jaar bleef €600 miljoen al liggen omdat de sector het niet aankan

Het kabinet trok in 2025 bijna 600 miljoen euro uit om kinderopvang stap voor stap goedkoper te maken, als onderdeel van de route naar bijna gratis opvang in 2029. Volgens een analyse van PONT Zorg & Sociaal blijkt uit de Miljoenennota dat het ingroeipad onhaalbaar is. Het geld was er. De sector kon het niet verwerken.

Politiek gezien ging het afgelopen week over de 350 miljoen euro die het kabinet in 2027 minder uittrekt voor de kinderopvangtoeslag, zoals we eerder schreven. Volgens PRO-leider Klaver gaat het hierbij om een bezuiniging op de kinderopvang, maar PONT Zorg & Sociaal plaatst daar een andere lezing tegenover: het gaat mogelijk niet om een bezuiniging, maar om uitvoeringsmeevallers van een onuitvoerbare route naar gratis kinderopvang.

Het coalitieakkoord verhoogt stapsgewijs de inkomensgrens waarbinnen ouders 96 procent vergoed krijgen: in 2027 naar €90.000, in 2029 vervalt de grens helemaal. Structureel kost dat 3,4 miljard euro per jaar. Maar als de sector het geld van 2025 al niet kan absorberen, is er geen sprake van een echte bezuiniging. Er is sprake van een belofte die niet wordt waargemaakt.

Het probleem zit niet in de Haagse begroting, maar op de werkvloer. Volgens arbeidsmarktprognoses van ABF Research groeit het tekort van circa 7.000 medewerkers in 2025 naar ruim 27.000 in 2035. Met de plannen voor gratis kinderopvang erbij loopt dat verder op naar bijna 37.600 medewerkers, ruim 10.000 extra bovenop het tekort dat ook zonder beleidswijziging ontstaat.

Daarnaast is volgens PONT zo'n 1,9 miljoen vierkante meter extra opvangruimte nodig, omgerekend circa 10.000 woningen die in de huidige kabinetsperiode niet gebouwd kunnen worden. De kinderopvangsector waarschuwde eerder zelf dat invoering in 2027 niet haalbaar was. Mede daarom is besloten meer tijd te nemen en het nieuwe stelsel in 2029 te laten ingaan.

Die capaciteitsproblemen zijn voor ouders geen abstract gegeven. Vooral in de kinderdagopvang en in stedelijke gebieden blijven de wachttijden hoog, zo blijkt uit het meest recente wachttijdenonderzoek in opdracht van het ministerie van SZW. In het derde kwartaal van 2024 wachtte 17 procent van de ouders bij kinderdagverblijven langer dan drie maanden op een plek. Gemiddeld moeten ouders rekening houden met een wachttijd van 9 tot 12 maanden.

Uit onderzoek van Ipsos blijkt dat maar liefst 22 procent van de ouders op een wachtlijst minder gaat werken: precies het omgekeerde van wat gratis kinderopvang moet bereiken. Daarmee komt een belangrijk motief voor invoering, namelijk een groter arbeidsaanbod, op losse schroeven te staan.

Een ander argument voor het nieuwe stelsel was het voorkomen van pijnlijke terugvorderingen bij ouders (denk aan de toeslagenaffaire). Maar ook dat motief is deels door de actualiteit ingehaald: uit uitvoeringsinformatie blijkt dat het aantal terugvorderingen in 2024 en 2025 met ruim 20 procent is afgenomen, volgens PONT Zorg & Sociaal. Dit komt doordat lagere inkomens inmiddels onder de inkomensgrens voor inkomensafhankelijkheid vallen en doordat de Belastingdienst haar beleid heeft aangepast.

De officiële belofte staat nog: vanaf 2029 wordt de kinderopvang bijna gratis voor werkende ouders, met stapsgewijs hogere vergoedingen in de jaren ervoor. Maar de Miljoenennota laat zien dat de stappen daarnaartoe niet worden gehaald. Omdat gratis kinderopvang in 2029 overeind blijft, moet in latere jaren een „abrupte" stijging plaatsvinden, iets wat het kabinet eerder zelf „onverantwoord" noemde.

Wie zijn gezinsbudget plant op de belofte van gratis kinderopvang, doet er verstandig aan om met de huidige kosten te blijven rekenen. De sector heeft niet te weinig geld, maar te weinig mensen en te weinig ruimte. Dat lost zich niet in drie jaar op.