Vissen dom? Dit piepkleine exemplaar is geslaagd voor belangrijke intelligentietest

Een vis ter grootte van een vinger zet het debat over dierlijke intelligentie op scherp. De poetslipvis, officieel Labroides dimidiatus, blijkt in nieuwe experimenten niet alleen te reageren op zijn spiegelbeeld, maar dat spiegelbeeld ook actief te onderzoeken met een stukje voedsel. Volgens onderzoekers wijst dat op een opmerkelijk niveau van zelfherkenning.

De zogenoemde spiegeltest geldt al decennia als lakmoesproef voor zelfbewustzijn. Dieren krijgen ongemerkt een zichtbaar merkteken op hun lichaam. Reageren ze daarop via hun spiegelbeeld, bijvoorbeeld door het aan te raken of te verwijderen, dan geldt dat als aanwijzing dat ze zichzelf herkennen. Eerder slaagden onder meer chimpansees, varkens, olifanten en dolfijnen voor de test.

In 2018 meldde een onderzoeksteam dat ook de poetslipvis de test doorstond. Dat leidde tot controverse. Volgens de Amerikaanse psycholoog Gordon Gallup, grondlegger van de spiegeltest, zou de vis het merkteken simpelweg hebben aangezien voor een parasiet, die de soort in het wild voortdurend van andere vissen verwijdert.

Een team van Osaka Metropolitan University en de University of Neuchâtel heeft het experiment nu aangescherpt. In plaats van de vissen eerst aan een spiegel te laten wennen, kregen ze eerst een markering. Pas daarna werd voor het eerst een spiegel geplaatst.

De gedachte: als de vis al voelt dat er ‘iets’ op zijn lichaam zit, maar het niet kan zien, dan levert de spiegel plots cruciale informatie. Dat bleek ook zo. Gemiddeld probeerden de vissen binnen 82 minuten het merkteken weg te schuren zodra ze hun spiegelbeeld zagen, aanzienlijk sneller dan in eerdere proeven. Volgens de onderzoekers suggereert dat dat de dieren al vóór blootstelling aan de spiegel een verwachting hadden over hun eigen lichaam.

Opmerkelijker nog was ander gedrag dat na enkele dagen optrad. Sommige vissen pakten een stukje garnaal van de bodem, zwommen ermee naar de spiegel en lieten het los. Terwijl het echte stukje naar beneden dwarrelde, volgden ze nauwgezet het synchroon bewegende spiegelbeeld en tikten ze tegen het glas.

Volgens de onderzoekers is dit een vorm van ‘contingency testing’: het testen van oorzaak en gevolg om te begrijpen hoe de spiegel werkt. Dergelijk gedrag werd eerder gezien bij onder meer varkens en resusapen.

De implicatie is verstrekkend. Zelfbewustzijn werd lang gezien als voorbehouden aan mensapen. Maar als een beenvis, een evolutionaire tak die zo’n 450 miljoen jaar teruggaat, tekenen van zelfherkenning vertoont, dan kan dat betekenen dat dit vermogen veel breder in het dierenrijk voorkomt dan gedacht.

De kleine poetslipvis dwingt wetenschappers daarmee tot een fundamentele heroverweging: misschien is zelfbewustzijn geen exclusief kenmerk van grote hersenen, maar een eigenschap die veel dieper in de evolutie is verankerd.

Bron: Science Alert