Waarom de wereldwijde schuld en rente elkaar in recordtempo opjagen (en niemand op de rem trapt)

De ene recordmelding na de andere komt uit de obligatiemarkt rollen.

De Franse staatsschuld bereikte deze week een naoorlogs record van 3,6 biljoen euro, ruim 60 miljard meer dan in maart. Dat is 119 procent van alles wat er in een jaar in Frankrijk wordt verdiend. De Amerikaanse rente op staatsobligaties met een looptijd van 30 jaar steeg dinsdag naar 5,62 procent, het hoogste niveau in ruim 24 jaar. En ook de Japanners betalen nu ruim 3,1 procent rente op hun staatsschuld, iets wat de afgelopen decennia niet eerder voorkwam.

Wereldwijd hebben landen en bedrijven samen 365 biljoen dollar geleend, berekende het Institute for International Finance. Landen geven nu meer uit aan rente dan aan defensie, investeringen in AI of de energietransitie. Hoe heeft het zo ver kunnen komen?

Een obligatie was ooit een kleitablet, later een stuk perkament of papier. Dat helpt om het te begrijpen, zegt Peter Siks, beleggingsexpert bij onlinebroker Lynx, tegen de Volkskrant. 'Omdat je dan ook begrijpt dat je zo'n formulier kunt doorverkopen'.

Een obligatie is dus niks meer en niks minder dan een verhandelbare lening. Koop je een obligatie van 1.000 euro met een looptijd van 10 jaar en 5 procent rente, dan krijg je elk jaar 50 euro. Na het tiende jaar krijg je je 1.000 euro terug.

Die zekerheid maakt obligaties volgens Roelof Salomons, beleggingstrateeg bij BlackRock, ‘het fundament van de financiële markten'.

Rente is volgens Salomons ‘de prijs van tijd’. De hoogte hangt af van twee factoren: de looptijd en de kredietwaardigheid van de lener. Siks legt het zo uit: ‘Als een onbekende op straat mij aanspreekt en een ton vraagt voor een nieuw pannenkoekenrestaurant, vraag ik daarvoor een hogere vergoeding dan wanneer de Amerikaanse overheid mij benadert.’

Ook inflatie speelt mee. Beleggers willen een rendement dat hoger is dan de inflatie, anders leggen ze geld toe. Stijgt de inflatie, dan stijgt de rente.

Obligaties zijn verhandelbaar, en dat heeft een bijzonder effect: worden ze riskanter, dan daalt hun prijs en stijgt de rente. Stel dat een obligatie van 909 euro, met 10 procent rente, door risico nog maar 870 euro waard is. Dan is de rente al gestegen naar 15 procent.

Er spelen vier krachten tegelijk:

- Inflatie. Die loopt op door de Iran-oorlog. Hoe langer de zee-engtes en oliepijpleidingen in het Midden-Oosten dicht of gestremd zijn, hoe hardnekkiger de inflatie. Ondertussen draait de Amerikaanse economie als een tierelier, wat de consumptie en dus de inflatie verder aanjaagt.

- Strenge centrale banken. Na de energieschokken van de Russische inval in Oekraïne liep de inflatie gierend uit de hand. Dat willen de banken niet nog eens op hun geweten hebben. De Fed geeft niet toe aan de druk van president Donald Trump om de rente te verlagen en heeft de rente onlangs zelfs verhoogd.

- Het afbouwen van het schuldpapier. Na de eurocrisis en in de coronatijd kochten centrale banken massaal obligaties op. Nu bouwen ze die voorraden af, waardoor er minder geld beschikbaar is om obligaties te kopen.

- Enorme vraag naar kapitaal. Overheden moeten investeren in defensie en energie-infrastructuur, en AI-bedrijven lenen honderden miljarden voor datacenters. Zeker de ‘hyperscalers’ kijken volgens Salomons niet op een half procent rente meer of minder, wat de rente wereldwijd opdrijft.

Dan zijn er nog de zorgen over de houdbaarheid van staatsschulden. In Frankrijk is elke substantiële hervormingspoging van president Emmanuel Macron gestrand, met name op de pensioenen. Siks: ‘Frankrijk heeft geen fondsen van 1.600 miljard zoals Nederland die kent, ze hebben daar gewoon helemaal niks.’

Beleggers kijken met angst en beven uit naar de presidentsverkiezingen van volgend jaar, want een populistische president zal niet snel impopulaire maatregelen nemen. Ook de Amerikaanse schuld groeit met bijna 2 biljoen dollar per jaar, zo'n 250 miljoen dollar per uur.

En dat is het probleem. Doordat rentes oplopen, moeten overheden meer lenen om hun rentelasten te blijven betalen. Daardoor lopen de schulden verder op en maken beleggers zich meer zorgen over de houdbaarheid. Die zorgen vertalen zich weer in een hogere rente, en zo verder.

Obligatiekoning Bill Gross, oprichter van de grootste obligatiehandelaar ter wereld, verzuchtte deze week: ‘Mijn overtuiging is dat je nu geen obligaties moet bezitten, met uitzondering van 1-jarige Amerikaanse staatsleningen.’