Nederland is vol stervende vissen.

In sloten, kanalen en lagunes overal in Europa sterven vissen massaal omdat hun wereld letterlijk opdroogt en oververhit raakt. Het stille drama speelt zich af onder het wateroppervlak, maar ruikt, schuimt en drijft inmiddels de steden en dorpen binnen.

Eerst is er alleen hitte: dagen achter elkaar boven de dertig graden, het asfalt trilt, mensen zoeken schaduw, maar het water kan nergens heen. In sloten en vijvers warmt het langzaam op tot een lauwe soep waarin zuurstof oplost zoals een laatste ijsblokje in een vergeten glas. Algen en bacteriën krijgen vrij spel, groeien explosief en eten ’s nachts het beetje zuurstof op dat nog over is. Wie dan langs de oever loopt, ziet het meteen: vissen die happen aan de oppervlakte, bekken net boven het water, alsof daar nog een restje lucht te vinden is.

In de taal van de waterschappen heet het “zuurstoftekort” en “verslechterde waterkwaliteit”, woorden die weinig geluid maken, zeker vergeleken met het klotsen van duizenden dode vissen tegen een kade. Medewerkers rijden af en aan met schepnetten en vijverpompen, noodaggregaten brommen langs een dorpssloot die opeens een intensive care is geworden voor brasem en snoek. Hulpverleners schuiven langs het riet, tillen zilveren lijven in blauwe bakken en rijden ze naar een dieper stuk water, een noodopvang voor soorten die ooit vanzelfsprekend waren. Het is crisisbeheer in miniatuur: dezelfde reflexen als bij een overstroming of een pandemie, maar nu voor kieuwen en schubben.

Verderop in Europa speelt dezelfde film, maar dan in grootbeeld. Een Italiaanse lagune verandert in een openluchtmortuarium, een wateroppervlak vol dode lijven, waarover een zure stank hangt die zelfs de toeristen wegjaagt. Lokale bestuurders overwegen de noodtoestand, vissers worden ingehuurd om geen vissen, maar kadavers te scheppen en af te voeren. Aan de horizon glinstert de zee nog verleidelijk blauw, maar in de kranten heet het gewoon “extreme hitte”, een abstracte term voor een concrete ramp.

Wat ooit uitzonderlijk was – een zomerse vissterfte, een keer per decennium – schuift langzaam op naar een terugkerend zomerfenomeen. Warme zomers, langere droogte, hevige buien die riolen en sloten in één klap veranderen, het zijn niet langer losse nieuwsberichten maar een nieuwe gebruiksaanwijzing voor het water om ons heen. In steden waar de stenen meer warmte vasthouden dan de plassen kunnen verwerken, staat de waterbeheerder er ineens alleen voor: pompen, beluchten, spoelen, redden. Terwijl boven water discussies woeden over klimaatakkoorden, verliezen onder water soorten hun habitat zonder overleg, zonder inspraak, zonder uitstel.

Na de hittegolf wordt het vanzelf stiller. De meeste kadavers zijn opgeruimd of vergaan, het water lijkt weer op een gewone sloot die langs een gewone wijk stroomt. Maar wie goed kijkt, mist iets: de scholen kleine visjes die normaal door het zonlicht breken, het gespetter bij de oever waar kinderen broodkruimels gooien. In rapporten zal later staan dat een populatie “sterk is teruggelopen”, een frase die niet kan beschrijven hoe een landschap verandert als het onderwaterleven verdwijnt. Aan de kade blijft alleen een vraag hangen: als zelfs vissen sterven aan de hitte en het gebrek aan zuurstof, wat zegt dat over de wereld waar wij in ademen?