Forse kritiek toezichthouders op nieuwe wet inlichtingendiensten

DEN HAAG (ANP) - De huidige toezichthouders op de AIVD en MIVD hebben scherpe kritiek op het kabinetsvoorstel om de inlichtingendiensten nieuwe bevoegdheden te geven en meer mogelijkheden om gegevens te verzamelen. Het voorstel is "niet in balans", oordelen de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) en de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB).

TIB-voorzitter Anne Mieke Zwaneveld zegt: "Als de bevoegdheden groter worden, moeten ook de bescherming en het toezicht worden versterkt. En dat gebeurt in het wetsvoorstel niet." Volgens CTIVD-voorzitter Hugo Hillenaar "moeten we niet vergeten wát we willen beschermen: onze democratische rechtsstaat. Daarom is het belangrijk dat de democratische rechtsorde door de herziening van de wet niet zelf in de gevarenzone komt".

Beide onafhankelijke commissies hebben vragen bij de noodzakelijkheid en proportionaliteit van onderdelen van het voorstel. "Onder meer over de brede mogelijkheden voor het onderzoeken van tegenstanders, nieuwe algemene bevoegdheden, de verwerking van bulkgegevens, verplichte gegevensverstrekking door derden en het gebruik van automatisering, zoals AI."

Ook worden volgens de CTIVD en TIB de onafhankelijke externe toetsing en het toezicht door het voorstel verminderd. Een nieuw onafhankelijk orgaan (het College van Toetsing en Toezicht) moet toezicht gaan houden op de AIVD en MIVD. Die krijgt echter te weinig budget en mensen in het voorstel toebedeeld, menen de huidige toezichthouders.

Met de nieuwe wet wordt het mogelijk om in "buitengewone omstandigheden" het staatsnoodrecht toe te passen. Daar moet het parlement dan wel mee akkoord gaan. Ook hierover zijn de toezichthouders kritisch. De ruime formulering brengt "onduidelijkheid en onvoorspelbaarheid in de toepassing met zich mee".

Volgens het minderheidskabinet is de nieuwe wet noodzakelijk, omdat er nieuwe en complexere dreigingen vanuit Rusland en China zijn en vanwege technologische ontwikkelingen. De diensten moeten door het voorstel straks sneller en wendbaarder kunnen handelen. Verder kunnen ze makkelijker samenwerken met andere overheden en bedrijven en kunnen ze meer inlichtingen opvragen.

In de Tweede Kamer klinken ook zorgen over de nieuwe wetgeving, onder meer over het toezicht en het staatsnoodrecht. Eerder zei minister Dilan Yeşilgöz (Defensie, VVD) dat het toezicht in het nieuwe voorstel "robuust" is. Belanghebbenden kunnen nu reageren op het wetsvoorstel, waarna het kabinet kijkt of het aangepast moet worden.