Superbacterie in de darmen: resistente Shigella grijpt om zich heen in Europa, Nederland in de frontlinie

Resistente Shigella-bacteriën verspreiden zich snel binnen Europa en Nederland behoort inmiddels tot de landen waar de problemen het duidelijkst zichtbaar worden, vooral in stedelijke regio’s en onder specifieke risicogroepen. Dat maakt van een ‘klassieke’ darminfectie een stille dreiging voor de volksgezondheid én voor het arsenaal aan werkzame antibiotica.lci.rivm+1

Shigellose is een ernstige darminfectie die begint met koorts, buikkrampen en waterdunne diarree, vaak gevolgd door slijmerige, bloederige diarree. De bacterie verspreidt zich via de zogenoemde fecaal-orale route: via ontlasting naar handen, voedsel, water of voorwerpen, en is één van de meest besmettelijke darmbacteriën.

In Nederland worden jaarlijks honderden gevallen gemeld, met name bij jonge kinderen en volwassenen tussen 20 en 40 jaar. Een groot deel van de besmettingen wordt nog steeds in het buitenland opgelopen, maar het aandeel besmettingen in eigen land is de afgelopen decennia duidelijk toegenomen.

Bij een groot deel van de patiënten gaat de infectie vanzelf over, maar bij ernstige ziekte of kwetsbare patiënten zijn antibiotica nodig. Juist daar wringt het: RIVM-onderzoek in Amsterdam laat zien dat Shigella bij veel patiënten resistent is tegen één of meerdere eerste- en tweedekeusmiddelen, zoals cotrimoxazol, ciprofloxacine en azitromycine

Onder mannen die seks hebben met mannen (MSM) is de situatie extra zorgelijk: in een pilotstudie was meer dan de helft van de onderzochte stammen bij MSM ongevoelig voor belangrijke antibiotica, en werden multiresistente stammen gevonden die aansluiten bij internationale uitbraken. Daarmee dreigt een scenario waarin standaardbehandeling niet langer werkt en duurdere of zwaardere middelen nodig zijn.

Whole-genome sequencing laat zien dat Nederlandse stammen genetisch clusteren met vergelijkbare multiresistente Shigella-stammen in onder meer het Verenigd Koninkrijk, België, Spanje en Australië. Dat wijst op een Europees netwerk van transmissie, waarin reizen, uitgaansleven en seksueel contact een belangrijke rol spelen.

De bacterie reist bovendien mee met vakantiegangers: eerdere RIVM-waarschuwingen voor shigellose bij reizigers laten zien hoe gemakkelijk infecties in resorts en populaire bestemmingen kunnen overslaan naar de thuislanden. Nederland fungeert daarbij niet alleen als ontvanger, maar ook als schakel in de verdere verspreiding.

De combinatie van een grote stedelijke populatie, intensief internationaal reisverkeer en een concentratie van MSM-netwerken in steden als Amsterdam maakt Nederland bijzonder kwetsbaar. In de Amsterdamse regio bleek meer dan de helft van de onderzochte patiënten onderdeel van een cluster; tien van veertien clusters hadden een duidelijke link met MSM en vaak ook met internationale transmissieketens.

Daarnaast laat de landelijke “Staat van infectieziekten” zien dat enterale infecties, waaronder shigellose, structureel aandacht vragen in het Nederlandse infectieziektebeleid. Nederland loopt daarmee voorop in detectie en rapportage – en dat maakt ook zichtbaar hoe groot het probleem daadwerkelijk is.rivm

Sinds 2022 is een landelijk “sentinel” systeem opgezet waarbij Shigella-isolaten uit heel Nederland routinematig worden doorgestuurd naar het RIVM voor genetische typering en resistentieonderzoek. Zo kunnen clusters sneller worden herkend, bronnen worden opgespoord en gerichte preventie – van voorlichting tot hygiënemaatregelen en behandelrichtlijnen – worden aangescherpt.