Valse accountantsverklaringen duiken op bij miljoenenfraude: hoeveel zegt zo’n verklaring eigenlijk?

Een accountantsverklaring is voor veel mensen vooral een document dat ergens achter in een jaarrekening of subsidiedossier zit. De recente berichtgeving over mogelijke fraude met Nederlandse exportkredietverzekeringen laat zien dat zo’n verklaring in werkelijkheid veel meer gewicht kan hebben.

Welingelichte Kringen meldde op 26 augustus dat de Nederlandse staat mogelijk voor honderden miljoenen euro’s schade opdraait door fraude met exportkredietverzekeringen. In één zaak is volgens het bericht sprake van 137 miljoen euro schade. Bij de aanvragen zouden vermoedelijk vervalste accountantsverklaringen zijn overgelegd. De verdenking is dat financiële cijfers van zogenoemde garanten rooskleuriger zijn voorgesteld dan ze in werkelijkheid waren.

Een paar dagen eerder publiceerde de Nederlandse Arbeidsinspectie een ander, inmiddels door de rechter beoordeeld voorbeeld. Tijdens de coronaperiode ontving een opleider 1,2 miljoen euro voorschot uit de regeling NL Leert Door. Voor de definitieve afrekening moest hij een verklaring van een onafhankelijke externe accountant overleggen. De verklaring die werd ingestuurd, bleek vals.

De naam op het document hoorde bij een accountantsbureau dat al was opgeheven. Toen de uitvoeringsorganisatie contact zocht met de accountant zelf, bleek dat zij nooit voor de opleider had gewerkt en de handtekening niet van haar was. Bij een doorzoeking werd volgens de Arbeidsinspectie bovendien het fysieke stuk aangetroffen, samen met een formulier waarop handtekeningen waren geoefend. De opleider kreeg eind 2025 de maximale taakstraf van 240 uur en een voorwaardelijke gevangenisstraf van acht maanden. Ook werd hij hoofdelijk aansprakelijk gesteld voor terugbetaling van de 1,2 miljoen euro. Een aanvullende aanvraag van 400.000 euro werd niet uitgekeerd.

De twee zaken verschillen wezenlijk van elkaar, maar raken dezelfde kern. Een accountantsverklaring ontleent haar waarde niet aan het papier, de pdf of de handtekening onderaan. De waarde zit in het onafhankelijke werk dat eraan voorafgaat. Bij de controle van de jaarrekening beoordeelt een accountant risicogericht of de financiële informatie als geheel vrij is van afwijkingen van materieel belang, door fouten of fraude. Daarvoor moet voldoende en geschikte controle-informatie worden verzameld.

Dat is een hoge mate van zekerheid, maar geen absolute zekerheid. Een accountant controleert niet iedere factuur, iedere betaling en iedere transactie. Werkzaamheden worden afgestemd op risico’s en materialiteit. Bovendien is fraude per definitie lastiger te ontdekken dan een gewone fout. Wie fraudeert, probeert immers juist controles te omzeilen of informatie te verhullen.

Daarom is het belangrijk om goed te begrijpen wat een controleverklaring van een accountant betekent. Een goedkeurende controleverklaring is geen garantie dat binnen een organisatie nooit fraude is gepleegd. Het is ook geen algemeen keurmerk voor het bestuur en geen voorspelling dat een onderneming financieel gezond zal blijven. De verklaring heeft betrekking op specifieke financiële informatie en op de werkzaamheden die de accountant daarop heeft uitgevoerd.

Bij een vervalste verklaring speelt iets anders. Dan is er niet noodzakelijk iets misgegaan tijdens de accountantscontrole; die controle kan eenvoudigweg nooit hebben plaatsgevonden. Iemand gebruikt dan het gezag van een accountant zonder dat die accountant de werkzaamheden heeft uitgevoerd. Daarmee wordt precies het vertrouwen misbruikt waarop het systeem is gebouwd.

Dat verschil is belangrijk. Een echte controleverklaring kan, ondanks een zorgvuldig uitgevoerde controle, nooit honderd procent zekerheid bieden. Een valse verklaring biedt helemaal geen zekerheid. Het document wekt alleen de indruk dat een onafhankelijke professional naar de onderliggende informatie heeft gekeken.

Opvallend aan de zaak van de Arbeidsinspectie is hoe eenvoudig de vervalsing uiteindelijk aan het licht kwam. De uitvoeringsorganisatie zag dat het genoemde accountantsbureau niet meer bestond en nam rechtstreeks contact op met de accountant. Zij ontkende onmiddellijk dat zij het rapport had opgesteld of voor de opleider had gewerkt.

De zaak heeft ook tot een concrete proceswijziging geleid. De uitvoeringsorganisatie verifieert volgens de Arbeidsinspectie inmiddels standaard bij betrokken externe accountants of zij daadwerkelijk werkzaamheden voor een subsidieaanvrager hebben verricht. Dat lijkt een kleine administratieve stap, maar raakt een fundamenteel punt: controleer niet alleen wat er in een verklaring staat, maar ook of de verklaring werkelijk afkomstig is van degene wiens naam erop staat.

Voor organisaties die grote bedragen uitkeren of risico’s overnemen, ligt daar een duidelijke les. Een verklaring kan op het eerste gezicht professioneel ogen en toch vals zijn. Zeker wanneer miljoenen aan publieke middelen of garanties afhankelijk zijn van zo’n document, is verificatie van de herkomst geen overbodige formaliteit.

De accountancysector heeft de afgelopen jaren zelf meer nadruk gelegd op fraude. Bij wettelijke jaarrekeningcontroles moeten accountants sinds boekjaar 2022 in de controleverklaring rapporteren over hun aanpak van frauderisico’s en continuïteit. Dat maakt voor gebruikers beter zichtbaar waar de accountant naar heeft gekeken en welke risico’s aandacht kregen.

Maar meer tekst in een verklaring lost vervalsing niet op. De recente voorbeelden laten juist zien dat er twee verschillende vragen naast elkaar bestaan. Ten eerste: welke zekerheid biedt de uitgevoerde accountantscontrole? En ten tweede: hoe weet de ontvanger dat die controle überhaupt is uitgevoerd door de accountant die op het document staat?

Die tweede vraag krijgt waarschijnlijk meer gewicht naarmate financiële verantwoording verder digitaliseert. De zwakste schakel hoeft niet altijd de controle zelf te zijn. Soms is het simpelweg de aanname dat een overtuigend ogend document ook echt is.

De belangrijkste les uit beide zaken is daarom verrassend eenvoudig: een accountantsverklaring verdient vertrouwen vanwege het onderzoek erachter, niet vanwege de handtekening eronder. Wie op het document vertrouwt, moet dus ook kunnen vaststellen dat dat onderzoek daadwerkelijk heeft plaatsgevonden.

• Welingelichte Kringen, 26 augustus 2026: “Ondernemers frauderen massaal met exportsubsidies. Staat voor honderden miljoenen het schip in.”

• Nederlandse Arbeidsinspectie, 21 augustus 2026: “1 valse handtekening leidt tot flinke veroordeling.”

• Koninklijke Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (NBA): uitleg controleverklaring, redelijke mate van zekerheid en rapportage over frauderisico’s.