Niet kil, maar juist opgewekt: zo klinken psychopathische trekken in levensverhalen

Bij een psychopaat denk je al snel aan een ijzige, monotone stem. Het beeld van de emotieloze filmschurk zit diep. Maar laat je mensen met psychopathische trekken over hun eigen leven schrijven, dan lees je iets heel anders.

Amerikaanse psychologen vroegen 451 mensen om te schrijven over drie momenten: een hoogtepunt, een dieptepunt en een keerpunt in hun leven. Het ging om 307 studenten en 144 volwassenen die eerder in de gevangenis hadden gezeten. Software telde daarna hoe vaak bepaalde soorten woorden voorkwamen, zoals positieve en negatieve emotie, angst, prestatie, vrienden en middelengebruik.

De deelnemers vulden ook een vragenlijst in die psychopathie opdeelt in drie dimensies: durf, gemeenheid en ontremming. Volgens dit triarchisch model heeft iedereen deze eigenschappen in zekere mate. Psychopathie is dan geen hokje, maar een spectrum.

Juist die opdeling blijkt zichtbaar in taal. Elke trek laat een eigen spoor na.

Wie hoog scoorde op durf, gebruikte minder woorden die met angst te maken hebben, zoals bang, vrees en zorgen. Ook psychische problemen kwamen in hun verhalen minder ter sprake.

Dat past bij wat durf inhoudt: weinig gevoelig voor dreiging en goed bestand tegen stress. Toch blijft het een indirect signaal. Een ontbrekend zorgwoord bewijst niet dat iemand zich nergens zorgen over maakte.

Hier zat de verrassing. Bij gemeenheid, dus gebrek aan empathie en kilheid, verwachtten de onderzoekers juist minder positieve taal. Het omgekeerde gebeurde: een positievere toon en meer woorden over prestaties en beloningen. Bij het beschrijven van een keerpunt gebruikten zij bovendien minder negatieve emotiewoorden.

Een mogelijke verklaring: wie schrijft, kan zijn verhaal bijschaven. Dat geeft ruimte om jezelf in een gunstig daglicht te zetten.

Ontremming, oftewel moeite met impulscontrole, liet het sterkste spoor na. Wie hoog scoorde, schreef negatiever, minder positief en minder over vrienden en prestaties.

Opvallend is dat die negatieve toon vooral de hoogtepunten en keerpunten kleurde, niet de dieptepunten. Woorden over drank en drugs doken op bij dieptepunten en keerpunten, maar niet bij hoogtepunten.

Eerder taalonderzoek keek vooral naar veroordeelde moordenaars. In een studie uit 2011 vertelden 14 psychopathische en 38 niet-psychopathische moordenaars in Canadese gevangenissen over hun misdaad. De psychopaten gebruikten ongeveer twee keer zoveel woorden over basisbehoeften als eten, drinken en geld. Over familie, religie en spiritualiteit spraken ze juist minder.

Ze kozen ook vaker oorzaak-gevolgwoorden als 'omdat' en 'zodat', alsof de daad een doel diende. Ze gebruikten meer de verleden tijd, wat wijst op afstand tot de gebeurtenis. En hun taal was minder emotioneel geladen.

Het nieuwe onderzoek nuanceert dat beeld. Psychopathische taal is niet per se leeg of emotieloos. Ze hangt af van de trek én van het verhaal dat iemand vertelt.

Maak er dus geen thuistest van. Het gaat om statistische verbanden op groepsniveau, niet om een diagnose voor één persoon. Taal wordt door veel meer bepaald dan persoonlijkheid. De onderzoekers benadrukken zelf dat hun bevindingen niet bedoeld zijn om bij iemand psychopathie vast te stellen.

Wantrouw je de collega met het eeuwige succesverhaal om zijn woordkeuze? Dan zit je er waarschijnlijk naast. Of niet. Dat vertelt de taal je niet.