Je kent ze. De collega die bij elk overleg binnenschuift met koffie en een verontschuldigende grijns. De vriend die "ik ben er over vijf minuten" appt en een kwartier later nog moet parkeren. Het ligt voor de hand om dat respectloos te vinden. Maar de meeste laatkomers doen het niet expres. Hun brein rekent gewoon verkeerd.

Psychologen Daniel Kahneman en Amos Tversky gaven het verschijnsel in 1979 een naam: de planningsdrogreden. We schatten structureel te optimistisch in hoe lang iets duurt. In een bekend onderzoek uit 1994 moesten 37 psychologiestudenten voorspellen wanneer hun scriptie af zou zijn. Gemiddeld schatten ze 33,9 dagen. Het werden er 55,5. Zelfs hun inschatting voor het geval dat alles zo slecht mogelijk zou gaan, 48,6 dagen, bleek te rooskleurig. Slechts ongeveer 30 procent was binnen de eigen voorspelling klaar.

Datzelfde gebeurt 's ochtends op kleinere schaal. Douchen, aankleden, ontbijten: elk onderdeel kost tijd, en samen loopt het sneller op dan je denkt. We baseren onze schatting op hoe het zou moeten gaan, niet op hoe het meestal gaat. Een file, een rood stoplicht of sleutels die net niet op hun plek liggen, daar rekent ons brein zelden mee.

Hoe je tijd ervaart, hangt ook samen met je persoonlijkheid. Gehaaste, taakgerichte mensen denken in onderzoek al na 58 seconden dat er een minuut voorbij is. Ontspannen types denken dat pas na 77 seconden. Voor hen vliegt de tijd dus ongemerkt voorbij. Tegelijk vinden ze het vaak minder erg als een ander te laat is. Wat dat betreft is het een eerlijke ruil.

Daar komt bij dat onze tijdsbeleving sterk afhangt van aandacht. Wie opgaat in een klusje of gesprek, verliest de klok uit het oog. Sommige mensen leven bovendien niet op kloktijd maar op wat onderzoekers event time noemen: ze gaan pas door als iets af voelt.

Waarom we te laat komen

Voor een deel van de laatkomers zit het dieper. Bij tijdblindheid kun je simpelweg moeilijk voelen hoeveel tijd er verstrijkt. Dat komt vaker voor bij mensen met ADHD of autisme, en ook bij wie worstelt met depressie of angst. Dan is "gewoon eerder vertrekken" makkelijker gezegd dan gedaan.

Houd een week bij hoe lang dingen echt duren, van douchen tot fietsen naar het station. Zet een wekker voor het moment van vertrekken, niet voor het moment van aankomst. En plan bewust een buffer in voor de tegenvaller die altijd komt.

Zet de wekker voor het vertrek, niet voor de aankomst.

Eén groep valt overigens buiten deze verklaringen: wie het simpelweg niet belangrijk vindt om op tijd te komen. Daar valt weinig aan te doen. Die collega met de koffie mag je dus best eens vragen tot welke groep hij hoort.

Meer weten?