Waarom dalen wereldwijd de vruchtbaarheidscijfers?

Wereldwijd dalen de vruchtbaarheidscijfers tot onder vervangingsniveau. Welvaart, genderrollen en een keiharde ratrace voor ‘kwaliteitskinderen’ veranderen hoe en óf mensen nog kinderen krijgen.

In vrijwel alle rijke landen krijgen vrouwen gemiddeld minder dan 2,1 kinderen; zelfs wereldwijd is het gemiddelde gezakt naar ongeveer 2,2 kinderen per vrouw, tegen 5 in de jaren zestig. Wat ooit een toekomstscenario was, is nu harde demografische realiteit: samenlevingen vergrijzen en groeien straks niet meer vanzelf.

Lange tijd leek bevolkingsgroei onstuitbaar. Maar betere gezondheidszorg zorgt ervoor dat veel meer kinderen de volwassen leeftijd halen, waardoor grote gezinnen niet langer nodig zijn als verzekering tegen kindersterfte. Tegelijk hebben anticonceptie en veranderende normen seks losgekoppeld van voortplanting, waardoor stellen bewuster kiezen of en wanneer ze kinderen willen. In veel landen verschoof de voorkeur van veel kinderen naar minder, maar ‘betere’ kinderen: ouders investeren meer tijd, geld en opleiding in een kleiner gezin.

Daarbovenop komt een stille revolutie in genderrollen. Nobelprijswinnaar Claudia Goldin laat zien dat hoogopgeleide vrouwen later trouwen, vaker werken en scherp rekenen met de ‘opportunity costs’ van moederschap. Wie jarenlang in opleiding heeft geïnvesteerd, heeft meer te verliezen als carrièrekansen breken op een eenzijdige zorgtaak. Zeker in landen waar de onbetaalde zorg nog grotendeels op vrouwen neerkomt, worden kinderen dan eerder uitgesteld of beperkt tot één kind – of helemaal niet.[

Juist in snelgroeiende economieën met traditionele rolpatronen, zoals Japan, Zuid-Korea en delen van Zuid-Europa, schuurt het hardst. De economie vraagt om tweeverdieners, maar het huishouden is nog ingericht op de huisvrouw van vroeger. Mannen koesteren vaak nog het oude patriarchale model, terwijl vrouwen economisch zelfstandig zijn en hun opleiding willen verzilveren. Het gevolg: hoge percentages kinderloosheid onder hoogopgeleide vrouwen en extreem lage vruchtbaarheidscijfers, soms ruim onder één kind per vrouw.

Daar komt een felle ratrace bovenop: ouders concurreren om een beperkt aantal ‘topposities’ voor hun kinderen, met bijles, privéscholen en intensieve begeleiding als norm. ‘Kwaliteitskinderen’ worden zo duur dat een tweede of derde kind voor veel stellen simpelweg niet haalbaar voelt. In Nederland daalde het gemiddeld kindertal per vrouw van 1,8 in 2010 naar ongeveer 1,43 in 2023–2024, ook hier vooral door latere en lagere geboortecijfers bij hoger opgeleiden.

Goldin en anderen wijzen op twee mogelijke remedies: mannen die veel meer zorgtaken en onzekerheid rond relaties wegnemen, en overheden die ouders beter ondersteunen met kinderopvang, verlof en inkomenszekerheid. Maar zelfs dan lijkt een structurele terugkeer naar kindertallen boven vervangingsniveau weinig waarschijnlijk. De diepere trend is dat mensen in welvarende, competitieve samenlevingen hun autonomie en levenskwaliteit zwaarder laten wegen dan het klassieke gezin met drie kinderen.