De deftige penishouder van de renaissance: Waarom mannen zo’n gigantisch Kruis droegen

Wie oude schilderijen uit de renaissance goed bekijkt, ziet het meteen: mannen met enorme, kussenvormige pakketten in hun kruis. Dat opvallende mode‑item heet de codpiece, en het vertelt veel over mannelijke ijdelheid, macht en moraal in de 15e en 16e eeuw.

Aanvankelijk was de codpiece puur praktisch. In de late middeleeuwen bestonden herenmouwen en broeken vaak uit twee afzonderlijke pijpen die met linten aan een wambuis werden vastgemaakt, waardoor er in het kruis simpelweg een gat zat. De codpiece was een extra lap stof die dat open stuk moest bedekken: bescherming, warmte en een beetje fatsoen in één.

Al snel werd dat bescheiden klepje echter een mode‑statement. Naarmate de renaissance vorderde, groeide de codpiece letterlijk uit tot een opgeblazen accessoire: gewatteerd, versierd met borduursels, fluweel, juwelen en linten. In plaats van het kruis te verbergen, legde de mode de nadruk er juist op. De codpiece werd zo een symbool van viriliteit, vruchtbaarheid en sociale status.

In de 16e eeuw droegen Europese edellieden en soldaten exuberante codpieces die soms bijna karikaturale vormen aannamen. Portretten van vorsten en krijgsheren laten zien hoe deze mannen hun hele silhouet om de codpiece heen lieten construeren: smalle taille, brede schouders, en in het midden dat ene, onvermijdelijke focuspunt.

De codpiece fungeerde niet alleen als seksueel symbool, maar ook als teken van macht en gezondheid. In een tijd zonder subtiele marketing werkte een grote codpiece als een soort instant testosteron‑reclame: wie macht had, liet dat zien in zijn kleding. Soms werd de codpiece bovendien gebruikt als kleine opbergruimte voor zakdoeken, geld of medicinale zalf – een vreemd praktische twist van een anders zo opschepperig kledingstuk.

Net zo snel als de codpiece populair werd, verdween hij weer. Tegen het einde van de 16e eeuw sloeg het morele en esthetische klimaat om. De extreme nadruk op het mannelijke kruis begon als vulgair te gelden. Mode verschoof naar langere jassen en minder uitgesproken silhouetten, waarin het lichaam juist meer verhuld werd.

Religieuze hervormingsbewegingen en veranderende ideeën over kuisheid en fatsoen droegen daar waarschijnlijk aan bij. De codpiece werd steeds kleiner, verdween uiteindelijk uit het straatbeeld en bleef achter als curiositeit op schilderijen en in museale kostuumcollecties. Wat ooit een teken van mannelijkheid en macht was, werd ineens gezien als overdreven, bijna lachwekkend.

Helemaal verdwenen is de geest van de codpiece niet. Rockmuzikanten en popsterren spelen graag met uitvergrote kruis‑accenten (denk aan glamrock en metal‑outfits), en ook in superheldenpakjes, sportkleding en runway‑shows duiken soms varianten op die herinneren aan de oude codpiece‑traditie: bescherming, show en seks in één detail.

De codpiece laat zien hoe mode een visuele taal is voor macht en identiteit. Wat we vandaag overdreven of komisch vinden, was in de 16e eeuw dodelijk serieus. Misschien kijken mensen over vijfhonderd jaar net zo verbaasd terug naar onze skinny jeans, push‑up bh’s en sportsponsoren op het kruis van een voetbalbroekje.