Nieuwe kankerbehandeling maakt wetenschappers enthousiast: "We hebben nog maar het topje van de ijsberg gezien”

De spectaculaire genezing van acteur Sam Neill zet een revolutionaire kankerbehandeling plots volop in de schijnwerpers. De 78-jarige Jurassic Park-ster maakte onlangs bekend dat zijn stadium 3-kanker in remissie is dankzij een experimentele behandeling met zogenoemde CAR T-celtherapie. Geen wondermiddel, benadrukte hij zelf, maar “wetenschap op haar best”.

Onderzoekers wereldwijd delen dat enthousiasme. Volgens immunoloog Misty Jenkins kan CAR T-celtherapie uitgroeien tot een van de krachtigste wapens ooit tegen kanker. “Het is een echte gamechanger”, zegt ze. “We hebben nog maar net ontdekt wat mogelijk is.”

CAR T-celtherapie klinkt futuristisch, maar bouwt voort op een simpel principe: het eigen immuunsysteem inzetten om kanker te vernietigen. T-cellen, een soort witte bloedcellen, fungeren normaal als de soldaten van het lichaam. Ze herkennen indringers en schakelen zieke cellen uit. Het probleem is alleen dat kankercellen meesterlijk zijn in camouflage. Ze ontsnappen vaak aan de aandacht van het immuunsysteem. Daar komt CAR T-celtherapie in beeld.

Bij de behandeling worden T-cellen uit het bloed van een patiënt gehaald en genetisch aangepast in een laboratorium. Wetenschappers geven de cellen als het ware een ingebouwd navigatiesysteem zodat ze kankercellen veel nauwkeuriger kunnen opsporen. Daarna worden de verbeterde cellen terug in het lichaam gebracht, waar ze zich vermenigvuldigen en de tumor aanvallen.

Het grote voordeel: de therapie kan extreem gericht werken. In tegenstelling tot chemotherapie, die ook gezonde cellen beschadigt, kunnen CAR T-cellen specifiek worden ontworpen voor bepaalde soorten kanker.

De technologie bestaat al sinds de jaren negentig, maar kende de afgelopen tien jaar een enorme versnelling. In Australië zijn sinds 2018 vier CAR T-behandelingen goedgekeurd, allemaal gericht op bloedkankers zoals leukemie en multipel myeloom.

De resultaten zijn soms verbluffend. Onderzoekers verwijzen vaak naar Emily Whitehead, het eerste kind dat in 2012 met de therapie werd behandeld. Haar kanker is tot op de dag van vandaag niet teruggekeerd. “Het is eigenlijk een levend medicijn”, zegt immunoloog Criselle D’Souza. “In theorie kunnen die cellen levenslang actief blijven.”

Toch is de strijd nog lang niet gewonnen. Waar bloedkankers relatief toegankelijk zijn voor de gemanipuleerde T-cellen, vormen vaste tumoren, zoals borst-, hersen- of prostaatkanker, een veel moeilijkere vijand.

Onderzoeker Maté Biro vergelijkt het verschil met “vissen schieten in een ton versus een onneembare vesting bestormen”. Tumoren beschermen zichzelf namelijk actief tegen aanvallen van het immuunsysteem.

Wetenschappers werken daarom aan nieuwe generaties CAR T-cellen die nóg slimmer en agressiever zijn. Sommige experimentele varianten kunnen zelfs extra medicijnen of antilichamen afgeven zodra ze de tumor bereiken.

Daarnaast lonkt een nog ambitieuzere toekomst: injecteerbare CAR T-therapie. Daarbij hoeven T-cellen niet langer buiten het lichaam te worden aangepast. In plaats daarvan zou een injectie het lichaam zelf kunnen aanzetten om gemodificeerde afweercellen aan te maken, vergelijkbaar met een vaccin.

De technologie kent echter ook een schaduwzijde: de prijs. Sommige behandelingen kosten vandaag een half miljoen per patiënt. Toegang blijft daardoor beperkt.

Australië maakte deze week bekend dat de therapie Carvykti voortaan gratis beschikbaar wordt in openbare ziekenhuizen voor patiënten met multipel myeloom. Zonder overheidssteun loopt de prijs op tot ruim 200.000 dollar per behandeling.

Onderzoekers waarschuwen dat landen fors moeten investeren om deze medische revolutie toegankelijk te maken. “Wetenschap levert”, zegt Biro. “Nu moeten politiek en gezondheidszorg volgen.”

Bron: The Guardian