Het Nederlandse belastingstelsel maakt de rijken rijker en de armen armer.

woensdag, 06 mei 2026 om 8:36

De hoogste bomen vangen mínder wind. Nederland koestert graag het beeld van een eerlijk en progressief belastingstelsel: de sterkste schouders dragen de zwaarste lasten. Maar het Centraal Planbureau (CPB) komt met een ongemakkelijke boodschap. De economische ongelijkheid neemt toe en het belastingstelsel remt dat niet af, het versterkt die ontwikkeling zelfs.

In een nieuwe studie – veelzeggend getiteld De hoogste bomen vangen minder wind – laat het CPB zien dat de allerrijksten er relatief het meest op vooruitgaan. Het aandeel van het totale inkomen dat bij de best verdienende 1 procent van de huishoudens terechtkomt, steeg tussen 2011 en 2019 van 12 naar 15 procent.

Een stelsel dat verschil maakt – en vergroot

Op papier is de inkomstenbelasting progressief. In de praktijk lukt het vooral de hoogste inkomens om de belastingdruk omlaag te krijgen door inkomen en vermogen in een bv te parkeren en zo belasting langjarig uit te stellen. De effectieve belastingdruk voor de ongeveer 1.400 rijkste Nederlanders komt daardoor uit rond 28 procent, lager dan veel mensen met een goed maar gewoon salaris betalen.

Tegelijkertijd zorgen grote fiscale tegemoetkomingen – zoals de hypotheekrenteaftrek en de gunstige behandeling van pensioenopbouw – voor nieuwe scheidslijnen.

Huiseigenaren profiteren, huurders veel minder.
Wie aanvullend pensioen opbouwt, wordt fiscaal beloond, wie dat niet kan, valt buiten de boot.

Volgens het CPB ontbreekt voor zulke verschillen vaak een economische onderbouwing. Het zijn historische keuzes en politieke compromissen die zijn verstold tot privileges.

Wanneer ongelijkheid schadelijk wordt

Het CPB benadrukt dat niet elke ongelijkheid slecht is. Zolang verschillen vooral voortkomen uit talent, inspanning en ondernemerschap, kunnen ze de welvaart zelfs vergroten. Maar als kansen steeds meer afhangen van de plek waar je wieg stond, slaat dat om: dan worden verschillen een erfenis, geen verdienste.

Dat is niet alleen een moreel probleem, maar ook een economisch. Machtsconcentratie bij een kleine groep kan innovatie en productiviteit drukken, en het risico vergroten dat beleid vooral deelbelangen dient in plaats van de brede welvaart.

Wat er moet gebeuren volgens het CPB

Belastingen zijn hét instrument om inkomen en vermogen te herverdelen, maar in Nederland doen ze dat nu onvoldoende. Soms werkt het stelsel zelfs onbedoeld als pomp van arm naar rijk. Het CPB ziet meerdere knoppen waaraan politiek Den Haag kan draaien:

Afschaffen of aanpassen van regelingen die veel geld kosten en ongelijkheid vergroten, zoals de meest scheve voordelen rond eigen woning en pensioen.
Beperken van overbodig belastinguitstel, vooral bij de allerrijksten die decennia kunnen wachten met afrekenen.
Gelijker belasten van verschillende vormen van inkomen en vermogen, zodat arbeid niet structureel zwaarder wordt aangeslagen dan kapitaal.

Opvallend: het CPB stelt dat een deel hiervan kan zonder grote extra herverdeling, simpelweg door inefficiënte en ongelijkmakende regelingen op te ruimen.