De Russische elite wil een alternatief voor Poetin – maar durft niet

De Russische elite verloor het respect voor Poetin na de invasie van Oekraïne, maar blijft loyaal uit angst en eigenbelang. Wat houdt hen tegen?

De Russische bestuurlijke elite wil de oorlog in Oekraïne zo snel mogelijk beëindigen en hoopt op een alternatief voor Vladimir Poetin. Dat onthult Alexandra Prokopenko, voormalig adviseur van de Russische Centrale Bank en nu expert bij denktank Carnegie in Berlijn, in haar nieuwe boek From Sovereigns to Servants. Toch blijft diezelfde elite gehoorzaam aan het Kremlin. De FAZ sprak haar.

De invasie in Oekraïne in februari 2022 was een keerpunt. Veel ministers, ambtenaren en managers van staatsbedrijven waren volgens Prokopenko geschokt door Poetins beslissing. "Vóór 2022 noemden ze hem onderling 'Chef' en respecteerden ze hem", vertelt ze in een interview met de Frankfurter Allgemeine Zeitung. "Toen hij het bevel gaf om binnen te vallen, verloren ze dat respect."

Sindsdien noemen insiders Poetin spottend 'Djed' – opa. Een van Prokopenko's gesprekspartners merkte cynisch op: "De opa houdt nu eenmaal van speelgoedsoldaatjes." Desondanks blijven ze op hun post.

De redenen voor deze paradoxale loyaliteit zijn divers. Allereerst bieden westerse sancties geen uitweg: veel Russische elite-leden voelden zich onterecht gestraft en ontwikkelden juist woede jegens het Westen. Hun Europese bankrekeningen werden gesloten, en ze wisten dat niemand in Europa op hen zat te wachten.

Daarnaast ontbreekt het aan alternatieven. Wie de ambtenarij verlaat, heeft toestemming nodig van de FSB en verliest direct zijn sociale status. Bovendien heerst er angst. Poetin cultiveert willekeur om gehoorzaamheid af te dwingen – zelfs jarenlange loyaliteit biedt geen garantie, zoals de veroordeling van voormalig minister Alexej Oeljoekajev in 2017 aantoonde.

Toch leeft er een stille hoop. De mislukte opstand van Wagner-leider Jevgeni Prigozjin in juni 2023 wekte bij veel ambtenaren "enthousiasme" op, schrijft Prokopenko. Ook richtten velen hun hoop op de terugkeer van Donald Trump als president. De elite hoopt op een externe kracht die de situatie radicaal verandert – zelf handelen durft niemand.

"In de elite en in de hele samenleving is een vrij uitgesproken verlangen naar een alternatief voor Poetin ontstaan", concludeert Prokopenko. Dit geldt niet alleen voor vredesvoorstanders, maar ook voor oorlogsbloggers die vinden dat Poetin aan het front te toegeeflijk is.

Mocht er ooit een wisseling van de wacht komen, dan betekent dat niet automatisch democratie. Prokopenko waarschuwt: "Er zou chaos heersen, omdat er in de elite geen visie op de toekomst bestaat, noch actoren die veranderingen kunnen doorvoeren." Het systeem is zo opgebouwd dat het alleen functioneert met Poetin aan het roer – zonder hem ontstaat een machtsvacuüm.