De verloren (in ieder geval niet gewonnen) oorlog kan Poetin de kop kosten.

De verloren (in ieder geval niet gewonnen) oorlog kan Poetin de kop kosten.Vier jaar na de invasie loopt de oorlog in Oekraïne vast, terwijl de kosten voor Rusland blijven exploderen en zelfs Moskou niet meer veilig is. In de Russische geschiedenis luidden zulke militaire mislukkingen vaak politieke aardverschuivingen in. Hoe lang kan Poetin een onhaalbare oorlog doordrukken voordat zijn eigen systeem zich tegen hem keert?

De sobere Victory Day‑parade op 9 mei in Moskou was veelzeggend: geen tanks over het Rode Plein, uit vrees voor Oekraïense drone‑aanvallen. Waar Poetin ooit beloofde Oekraïne snel “te demilitariseren”, moet het Kremlin nu erkennen dat zelfs de hoofdstad niet meer volledig te beschermen is. Luchthavens rond Moskou gaan geregeld dicht, mobiele netwerken vallen uit en hooggeplaatste militairen zijn in de straten van de hoofdstad vermoord.

Tegelijk stapelen de verliezen zich op. De Britse inlichtingendienst GCHQ schat dat bijna een half miljoen Russische militairen zijn omgekomen sinds de grootschalige invasie in 2022, met nog veel meer zwaargewonden. De oorlog duurt inmiddels langer dan de strijd van de Sovjet‑Unie tegen nazi‑Duitsland in de Tweede Wereldoorlog, terwijl Rusland er niet in slaagt de volledige Donbas te veroveren en in het voorjaar zelfs terrein verloor. Ook economisch begint de oorlog te knellen, onder meer door stijgende brandstofprijzen na Oekraïense aanvallen op Russische raffinaderijen.

In de Russische elite zijn voorzichtige barsten zichtbaar. In het gevestigde tijdschrift Russia in Global Affairs verscheen een veelbesproken stuk waarin wordt gesteld dat het doel om het pro‑westerse regime in Kyiv omver te werpen “fundamenteel onhaalbaar” is, omdat dat een volledige bezetting van Oekraïne zou vergen. De auteurs pleiten openlijk voor onderhandelingen, vanuit het idee dat een eind aan de oorlog en een heropening richting Europa uiteindelijk in Russisch belang zijn.

De geschiedenis maakt duidelijk waarom dat voor Poetin persoonlijk explosief kan worden. Nederlagen hebben vaker geleid tot regimewissels in Moskou: van de onrust na de nederlaag tegen Japan in 1905, via de revolutie na de Eerste Wereldoorlog, tot de val van Nikita Chroesjtsjov na de Cubacrisis en de desintegratie van de Sovjet‑Unie na Afghanistan. Ook nu lijkt een mislukking in Oekraïne de meest waarschijnlijke trigger voor een machtswisseling – al is nauwelijks zichtbaar hoe die precies zou verlopen.

Een volksopstand ligt niet voor de hand: eerdere massale protesten in 2011–2012, 2019 en 2021 werden hard neergeslagen, prominente oppositiefiguren zijn vermoord of gestorven in gevangenschap en de komende Doema‑verkiezingen zijn strikt gemanaged. Zelfs de Wagner‑opstand van Jevgeni Prigozjin in 2023, de grootste uitdaging voor Poetins heerschappij tot nu toe, liep dood en werd gevolgd door nog strakkere controle over alle gewapende formaties.

Juist daarom lijkt de meest reële dreiging voor Poetin te komen van een geleidelijke omslag binnen de kring van loyale insiders die de oorlog steeds meer als doodlopende weg zien. Pas als een kritische massa van deze handlangers concludeert dat hun eigen overleving beter gediend is met vrede en een “nieuw gezicht” in het Kremlin, wordt een machtswisseling denkbaar – al blijft samenzweren lastig in een systeem van door Poetin geselecteerde loyalisten, onderling verdeeld en belast met kompromat.

De paradox is dat iedereen ziet dat het zo niet eindeloos kan doorgaan, maar niemand in de elite als eerste wil bewegen. Zolang de oorlog voortkabbelt zonder beslissende nederlaag, blijft “nog even volhouden met Poetin” voor veel machtigen de veiligste optie – tot het moment dat dat ineens niet meer zo is.

Slotzin: De echte vraag is daarom niet óf, maar wanneer de rekening van Oekraïne onbetaalbaar wordt – en voor wie in Moskou die rekening uiteindelijk persoonlijk op de mat valt. Poetin is de meest logische kandidaat.