Bestaat het onderbewustzijn echt? Dit zegt de wetenschap

Vrijwel iedereen kent het: je hebt een beslissing genomen op gevoel, een naam schiet je ineens te binnen onder de douche of je rijdt naar huis zonder bewust na te denken over de route. Vaak wordt dit toegeschreven aan het onderbewustzijn. Maar bestaat zoiets eigenlijk wel?

Het korte antwoord is: ja en nee. Wetenschappers gebruiken de term onderbewustzijn namelijk nauwelijks. In de psychologie en neurowetenschappen spreekt men liever over onbewuste processen. Daarmee worden mentale processen bedoeld die plaatsvinden zonder dat we ons daar bewust van zijn, maar die wel invloed hebben op ons gedrag, onze emoties en onze beslissingen.

Dat ons brein veel informatie verwerkt buiten ons bewustzijn staat inmiddels buiten kijf. Zo kunnen mensen patronen herkennen, emoties oppikken uit gezichtsuitdrukkingen en complexe handelingen uitvoeren zonder daar bewust over na te denken. Denk aan fietsen, typen of autorijden. Na voldoende oefening worden zulke vaardigheden grotendeels geautomatiseerd.

Ook bij besluitvorming speelt het onbewuste een rol. Onderzoek laat zien dat ons brein soms al activiteit vertoont die voorspelt welke keuze we zullen maken, nog voordat we ons bewust zijn van die beslissing. Een bekend experiment van neurowetenschapper John-Dylan Haynes liet zien dat hersenscans bepaalde keuzes enkele seconden van tevoren konden voorspellen. Dat betekent niet dat vrije wil niet bestaat, maar wel dat bewuste gedachten slechts een deel van het besluitvormingsproces vormen.

Toch is het populaire beeld van het onderbewustzijn vaak overdreven. In zelfhulpboeken en op sociale media wordt het soms voorgesteld als een soort verborgen supercomputer die alle antwoorden kent en ons leven stuurt. Daarvoor bestaat geen wetenschappelijk bewijs. Psychologen zien het onbewuste eerder als een verzameling automatische processen die informatie verwerken op basis van eerdere ervaringen, gewoonten en aangeleerde patronen.

Het idee van een onderbewustzijn werd vooral bekend door Sigmund Freud aan het einde van de negentiende eeuw. Volgens Freud werden veel van onze gedachten en gedragingen gestuurd door verdrongen verlangens en conflicten in het onbewuste. Hoewel Freuds theorieën historisch zeer invloedrijk waren, worden veel van zijn specifieke ideeën tegenwoordig niet ondersteund door modern wetenschappelijk onderzoek.

De conclusie? Er bestaat geen mystieke verborgen laag in het brein die alles weet en bestuurt. Wel weten we dat een groot deel van onze informatieverwerking plaatsvindt buiten ons bewuste bewustzijn. Het onderbewustzijn zoals mensen er vaak over spreken bestaat dus niet letterlijk, maar de onbewuste processen waarnaar die term verwijst zijn wel degelijk een fundamenteel onderdeel van hoe ons brein werkt.