Kun je een narcist worden? Succes kan je ego laten ontsporen

Plots succes, aandacht of macht kan mensen veranderen. Soms zo sterk dat hun gedrag begint te lijken op narcisme. Psychologen spreken in zulke gevallen van aangeleerd of situationeel narcisme.

Het fenomeen beschrijft hoe ogenschijnlijk gewone mensen een opgeblazen ego kunnen ontwikkelen zodra hun status plotseling stijgt. Denk aan iemand die viraal gaat op sociale media, een grote promotie krijgt of plots rijk wordt. De nieuwe positie kan ervoor zorgen dat zelfvertrouwen omslaat in zelfverheerlijking.

Volgens psychologen komt dit vooral voor in culturen waar prestaties, zichtbaarheid en status sterk worden beloond. Sociale media spelen daarbij een grote rol: likes, volgers en online aandacht kunnen het gevoel versterken dat iemand bijzonder of belangrijker is dan anderen.

Een tijdelijke golf van zelfvertrouwen is op zichzelf niet vreemd. Mensen die jarenlang met onzekerheid hebben geworsteld kunnen juist opbloeien wanneer ze erkenning krijgen. Vaak stabiliseert dat na verloop van tijd weer.

Maar soms slaat het door. Omstanders merken dan dat iemand steeds meer op zichzelf gericht raakt, minder empathie toont en kritiek moeilijker accepteert. In extreme gevallen kunnen relaties onder druk komen te staan.

Online verhalen illustreren dat effect. Mensen beschrijven hoe vrienden of partners veranderden nadat ze plots beroemd werden op TikTok of veel geld verdienden. Sommigen keren na verloop van tijd terug naar hun oude zelf, maar anderen blijven langdurig egocentrischer of dominanter.

Psychologisch gezien is het mechanisme niet ingewikkeld. Positieve aandacht werkt als een beloning voor het brein. Het versterkt gedrag dat bewondering oplevert en kan mensen gevoeliger maken voor complimenten en status.

Daarnaast speelt een bekend psychologisch verschijnsel mee: moral licensing. Mensen die succes hebben of zichzelf als “goed” zien, voelen zich soms onbewust gerechtvaardigd om zich minder netjes te gedragen.

Bij mensen met al bestaande narcistische trekken kan succes die eigenschappen verder versterken. De externe bevestiging versterkt dan hun overtuiging dat ze bijzonder zijn.

Het verschil tussen een tijdelijk ego-boost en echt narcisme zit volgens psychologen in wat er daarna gebeurt. Wanneer iemand na verloop van tijd weer empathie toont, kritiek accepteert en relaties belangrijk blijft vinden, was het waarschijnlijk een tijdelijke uitvergroting van het ego.

Blijft het gevoel van superioriteit bestaan, dan kan er sprake zijn van diepere narcistische trekken.

Succes hoeft dus niet te corrumperen, maar kan wel een vergrootglas zijn voor de persoonlijkheid. Uiteindelijk blijkt vaak hetzelfde: wie stevig in zijn schoenen staat, blijft ook met applaus relatief met beide benen op de grond.

Bron: Psychology Today