Neurodivergente mensen willen helemaal niet speciaal zijn

Wie zich voor het eerst herkent in een beschrijving van hoogbegaafdheid, ADHD of autisme, kent het gevoel vaak meteen. Het is geen vage overeenstemming, maar een schok van herkenning. Alsof iemand eindelijk woorden geeft aan een ervaring die altijd al onder de oppervlakte lag. En toch volgt vrijwel direct de twijfel. Zeg ik nu dat ik speciaal ben? Maak ik mezelf iets wijs? Zoek ik een excuus?

Die innerlijke tegenstem wordt gevoed door een hardnekkig misverstand: dat het erkennen van neurodivergentie een poging is om je boven anderen te plaatsen. In werkelijkheid gaat het zelden over bijzonder zijn. Het gaat over passendheid.

Een vis floreert in water. Een nachtdier komt tot leven in het donker. Geen van beide is ‘beter’ dan het andere; ze zijn afgestemd op hun omgeving. Psychologen spreken al decennialang over het principe van person-environment fit: welzijn hangt niet alleen af van wie je bent, of van de omgeving waarin je je bevindt, maar van de mate waarin die twee op elkaar aansluiten. Bij een langdurige mismatch ontstaat chronische stress.

Voor mensen met een zenuwstelsel dat informatie intenser of dieper verwerkt dan gemiddeld zijn veel alledaagse plekken simpelweg niet ontworpen met hen in gedachten. Het klaslokaal, de kantoortuin, het etentje met onuitgesproken sociale codes: wat voor de één neutraal is, kan voor de ander uitputtend zijn.

De meest voorkomende reactie is maskeren: het onderdrukken van natuurlijke reacties om ‘normaal’ te lijken. Steeds meer onderzoek laat zien wat dat kost. Een systematische review uit 2024, waarin zowel kwantitatieve als kwalitatieve studies werden geïntegreerd, concludeert dat sociaal camoufleren bij autistische jongeren en volwassenen samenhangt met slechtere mentale gezondheid, relationele problemen en identiteitsverlies. Eerder onderzoek toonde al een verband aan tussen camoufleren en verhoogde symptomen van angst, depressie en sociale angst.

Autistische volwassenen beschrijven hoe langdurig maskeren leidt tot uitputting, isolatie en een verlies van zelfacceptatie. De belangrijkste reden die zij noemen voor dit voortdurende aanpassen: een gebrek aan maatschappelijke kennis en acceptatie.

Het bekende verhaal van het lelijke eendje wordt vaak gelezen als een parabel over superioriteit. Maar in wezen gaat het niet over beter zijn dan de eenden. Het gaat over opluchting. De zwaan veranderde niet. Zij stopte alleen met zichzelf te meten aan wezens die zij nooit had kunnen zijn.

In de klassieke Chinese filosofie bestaat het begrip xing (性): je inherente natuur. De daoïstische filosoof Zhuangzi waarschuwde al in de vierde eeuw voor Christus dat het verlengen van de nek van een eend pijn veroorzaakt en het inkorten van die van een zwaan verdriet. Het probleem zit niet in het dier, maar in de poging het te vormen naar een ander model.

Wie decennialang zijn denken vertraagt om anderen niet te overweldigen, of zijn gevoelens dempt omdat ze ‘te veel’ zouden zijn, betaalt daarvoor een prijs. Die uitputting is geen bewijs van overdrijving. Het is het gevolg van langdurige incongruentie.

De verschuiving waar steeds meer mensen naar zoeken, is niet die van ‘gewoon’ naar ‘bijzonder’. Het is de verschuiving van niet-passend naar passend. Van maskeren naar leven in overeenstemming met wie je al die tijd al was.

Bron: Psychology Today