Waarom we slechter presteren onder druk (en hoe je dat voorkomt)

Iedere sporter kent het gevoel: alles klopt, de bewegingen gaan vanzelf en je lijkt boven jezelf uit te stijgen. Dat is de ultieme flow. Je spieren reageren automatisch, zonder hapering. Maar zodra de druk toeneemt en de inzet hoog is, kan dat soepele samenspel ineens omslaan. Je choket.

In een optimale flowtoestand verlopen spierbewegingen automatisch. Die automatische aansturing is verankerd in het cerebellum, de 'kleine hersenen' achter in ons hoofd. Hier ligt onze spierherinnering opgeslagen: de eindeloos geoefende bewegingen die we zonder nadenken uitvoeren.

Choken is het tegenovergestelde van die soepelheid. Onder hoge druk worden bewegingen schokkerig en onnatuurlijk. Sporters laten de bal vallen, slaan dubbele fouten of missen ogenschijnlijk simpele kansen. Wat gaat er mis?

Eerder onderzoek liet al zien dat overdenken een cruciale rol speelt. Wanneer we te veel nadenken over onze bewegingen, grijpen de frontale hersenkwabben – het ‘grote brein’ – in. Ze verstoren de automatische terugkoppeling tussen het cerebellum en de motorische schors, die nodig is om vloeiende bewegingen uit te voeren. Het resultaat: haperingen en onderprestatie.

Onderzoek uit 2024 werpt nieuw licht op dit fenomeen. De studie toont aan dat zogenoemde ‘jackpot’-scenario’s – situaties waarin de beloning uitzonderlijk groot is – juist averechts kunnen werken.

Bij een kleine of middelgrote beloning neemt motivatie toe en verbetert de prestatie. Maar zodra de potentiële winst extreem hoog wordt, schiet het brein door. De frontale hersengebieden worden overactief en verstoren de automatische voorbereiding van bewegingen in de motorische cortex.

De onderzoekers beschrijven dit als een omgekeerde U-curve: prestaties verbeteren bij toenemende opwinding tot een optimaal punt, maar nemen af zodra die opwinding te groot wordt. Dit sluit aan bij de bekende Yerkes-Dodson-wet, die stelt dat topprestaties zich bevinden in een ‘Goudlokje-zone’: niet te weinig spanning, maar ook niet te veel.

Wanneer de inzet gigantisch is – denk aan een beslissende strafschop of een miljoenenbonus – kan het brein letterlijk de spieren ‘bevriezen’. De neurale signalen die beloning en bewegingsvoorbereiding aansturen, ziten elkaar in de weg.

Senior auteur Aaron Batista stelt dat de sleutel tot het voorkomen van choken ligt in het loslaten van overmatige controle. Wie koste wat kost wil winnen, vergroot juist de kans op zelfsabotage.

Tennislegende Arthur Ashe noemde dit ooit treffend ‘paralysis by analysis’: verlamming door analyse. Zodra de intellectuele controle het overneemt van automatische processen, wordt soepelheid ingeruild voor krampachtigheid.

Het advies van de onderzoekers is dan ook verrassend simpel: houd het los. Zoek een balans tussen zelfbewustzijn en zelfcontrole, maar probeer niet elk detail te sturen. Laat het ‘kleine brein’ zijn werk doen en zet het ‘grote brein’ even op de achtergrond.

Wie te veel focust op de jackpot, vergroot de kans dat hij buiten de optimale prestatiezone belandt. Juist door minder te denken aan de prijs, vergroot je de kans om die daadwerkelijk binnen te halen.

Bron: Psychology Today