Blauw, zwart en wit maken je niet slim: het verhaal achter een viraal kleurenverhaal

“Psychologen zijn er stellig van overtuigd.” Zelden was een kop zo stellig en de onderbouwing zo dun. Wie de drie kleuren van de hoogbegaafde mens terugvolgt naar de bron, komt uit bij een Spaans lifestyleartikel waarin geen enkele IQ-test voorkomt.

Het stuk duikt al maanden op in de tijdlijnen van half Europa, ook op de Nederlandse MSN-feed: intelligente mensen dragen vaak blauw, zwart en wit. Wie zich in een van die kleuren herkent, mag zichzelf stilletjes op de schouder kloppen. Prettige boodschap, want blauw, zwart en wit zitten ongeveer in elke kledingkast.

Precies daar begint het probleem. Een bewering die vrijwel iedereen vleit, is zelden een bewering die iets meet.

De keten is goed te volgen. Het Franse Marie France verwijst expliciet naar het Spaanse ABC. Dat ABC-artikel verscheen op 7 oktober 2024 en heet in vertaling: de psychologie belicht de drie kleuren die intelligente mensen dragen.

In dat stuk komen twee vrouwen aan het woord: psycholoog Lara Ferreiro en pedagoge en kleuranalist Sandra Burgos. Ze praten over kleuranalyse, over hoe kleding overkomt, over de twaalf-seizoenentheorie uit de stylingwereld. Wat er niet in staat: één meting, één steekproef, één IQ-test.

De IQ-claim komt van de redactie, niet van de psycholoog. Niemand in het bronartikel zegt iets over intelligentie meten.

Nog opvallender: de uitspraken van Ferreiro die door heel Europa worden rondgepompt, komen grotendeels uit een ouder ABC-interview uit september 2020. Toen ging het stuk over wat kledingkleur zegt over je gemoedstoestand. Geen woord over intelligentie.

Lees de citaten en het valt meteen op. Over blauw zegt ze dat het ook kilte of afstandelijkheid kan uitstralen. Over zwart dat wie het altijd draagt somber, koud en eenzaam kan overkomen. Over wit dat ze een patiënt kende met veertig witte overhemden en veertig witte T-shirts, en dat de kleur ook past bij mensen die snel overweldigd raken.

Dat zijn observaties uit een spreekkamer over stemming en zelfbeeld. Ze zijn onderweg naar de virale versie omgebogen tot een compliment over je hersenen.

Verschillende Europese sites plakken er inmiddels een “Koreaanse studie uit 2022” bij, compleet met 900 deelnemers en Raven’s Progressive Matrices. Die studie bestaat, maar niet zoals beschreven. Het gaat om een onderzoek van Juliet Jue en Jung Hee Ha in Frontiers in Psychology, met 854 Koreanen tussen 20 en 60 jaar.

De deelnemers vulden een korte persoonlijkheidsvragenlijst in en rangschikten kleuren. Er is geen IQ-test afgenomen. De bevinding over blauw gaat over emotionele stabiliteit en consciëntieusheid, niet over intelligentie. Onderweg door de vertaalmachine werd “persoonlijkheid” stilzwijgend “intelligentie”.

En er staat serieus onderzoek tegenover. Een Zwitsers team onder leiding van Domicele Jonauskaite toetste in 2021 elf voorspellingen over lievelingskleur en persoonlijkheid bij 323 deelnemers. Geen enkele kwam uit. De titel van het artikel is niet subtiel: wat zegt je lievelingskleur over je persoonlijkheid? Niet veel.

Elf voorspellingen over kleur en karakter, nul die standhielden. Dat is het beste beschikbare antwoord.

Daarmee is kleding niet betekenisloos. Wat kleur doet, zit in de waarneming van anderen en soms in je eigen hoofd, niet in je verstand.

Het bekendste experiment is dat van Hajo Adam en Adam Galinsky uit 2012. Deelnemers in een witte jas die was aangekondigd als doktersjas presteerden beter op aandachtstaken dan mensen in exact dezelfde jas die was aangekondigd als schildersjas. Niet de jas deed het werk, maar de betekenis die eraan hing.

Dat is een eerlijker verhaal, en het gaat de andere kant op: een kledingstuk kan tijdelijk je gedrag kleuren. Het meet je aanleg niet.

De constructie is telkens dezelfde. Een lifestylestuk krijgt het woord “psychologen” mee, een meervoud dat gezag suggereert. Daarna volgt een eigenschap die vrijwel iedereen zichzelf gunt. En de kleuren zijn zo alledaags dat de lezer per definitie in de spiegel kijkt en zichzelf ziet.

Een kop die “stellig” is over iets wat niemand heeft gemeten, is geen wetenschapsjournalistiek. Het is een compliment met een voetnoot die ontbreekt.

Draag gerust blauw. Het staat veel mensen goed. Alleen verklapt het niets over wat er in je hoofd gebeurt.