Wetenschappers vinden DNA van dodelijk virus in 1000 jaar oude manuscripten

donderdag, 12 november 2026 om 16:22

Een opengeslagen middeleeuws handschrift op perkament met versierde letters, met op de achtergrond een kudde schapen.

Duizend jaar geleden moest je een hele kudde naar de andere wereld transporteren om een evangelieboek in elkaar te vlechten: elke bladzijde bestond uit een dierenhuid. En dat is interessant voor virologen, want in een paar van die huiden zit nog het DNA van het schapenpokkenvirus.

Wetenschappers van University College Dublin ontdekten dat de dieren ziek waren op het moment dat ze werden gevild.

Het onderzoek is recent verschenen in het vakblad Science Advances. Een team van meer dan dertig instellingen onderzocht onder meer de York Gospels, een rijk versierd Angelsaksisch handschrift van rond het jaar 1000. Ook de Corpus Glossary in Cambridge, een van de oudste Engelse woordenboeken, zat in het onderzoek.

Het virus zat op meerdere bladzijden

In verschillende handschriften vonden de onderzoekers virus-DNA op meer dan één pagina. Dat wijst erop dat een deel van de huiden van besmette schapen kwam. Perkament, gedroogde en gespannen dierenhuid, was het schrijfmateriaal van Europa voordat papier gangbaar werd.

Opvallend: het virus zat ook op perkament van kalfs- en geitenhuid. Schapenpokken treffen vooral schapen. Volgens de onderzoekers besmette het virus dus soms ook ander vee, of raakten de huiden besmet tijdens het maken van het perkament.

Het is goed mogelijk dat archieven en bibliotheken over de hele wereld genetische sporen van oude dierziekte-uitbraken bewaren.

- Louis L'Hôte, promovendus UCD en hoofdauteur

In cijfers

1000 jaar: de leeftijd van de York Gospels
3700 jaar: zo lang treft schapenpokken al vee in Eurazië, blijkt uit tanden uit de bronstijd
11.500 tot 3700 jaar geleden: toen splitsten de virussen achter schapenpokken, geitenpokken en nodulaire dermatose zich af
486.666 schapen en geiten zijn in Griekenland sinds augustus 2024 geruimd (stand april 2026)

Schapentanden uit de bronstijd gaan nog verder terug

Om verder terug te kijken, haalde het team DNA uit schapentanden van herdersnederzettingen op de Euraziatische steppe. Tanden beschermen erfelijk materiaal soms duizenden jaren. Daarin zaten de oudste bekende sporen van het virus.

De splitsing van de virusfamilie valt samen met de domesticatie van vee en de grote trek van schapen van de steppe naar Europa. Die verhuizing hielp het virus waarschijnlijk op weg.

Het virus veranderde in duizenden jaren nauwelijks

Het opvallendste resultaat: het erfelijk materiaal van schapenpokken bleef de afgelopen millennia bijna gelijk. Bij het pokkenvirus van mensen was dat anders. Volgens L’Hôte gebeurden de belangrijke veranderingen dus eerder, toen het virus zich aanpaste aan het schaap. “Dat kan ons helpen de ziekteverwekker in de toekomst te bestrijden”, zegt hij.

Perkament maken gold als een uitstervend ambacht, maar we beginnen te begrijpen hoeveel van het verleden het heeft vastgehouden.

- Kevin Daly, universitair hoofddocent UCD

In Griekenland woedt nu een uitbraak

Het is geen ziekte uit de geschiedenisboeken. “Er is op dit moment een uitbraak van schapenpokken in Griekenland, met veel economische schade”, zegt L’Hôte. Sinds augustus 2024 telde het Griekse landbouwministerie ruim 2150 besmettingen, volgens To Vima. De ziekte bedreigt ook de productie van feta.

In Nederland is schapen- en geitenpokken nog nooit vastgesteld, meldt Wageningen Bioveterinary Research. Het virus is onschadelijk voor mensen, maar mensen kunnen het wel meeslepen via kleding, schoenen en handen. Een vermoeden moet een veehouder melden bij de NVWA. Nederland vaccineert niet preventief; dat gebeurt pas bij een uitbraak.

Ook in Nederlandse collecties gaan onderzoekers al op zoek naar dieren-DNA in perkament. Radboud Universiteit en WUR onderzoeken losse bladen uit een verloren getijdenboek van rond 1400, om te zien uit welke kudde de huiden kwamen. Met dezelfde technieken ontdekten onderzoekers eerder hoe Homo sapiens een mengkind werd. In eigen DNA lees je ondertussen wat je alleen van je moeder erft.