Naar inhoud springen

Oudste sinterklaasgedicht gevonden: ook rond 1640 zat de dichter te krassen en schrappen

Cultuur
Een getekende edelman uit de zeventiende eeuw en een man van nu zitten allebei fronsend te schrijven aan een gedicht vol doorhalingen, met een schoen en wollen handschoenen ertussen.
“Sancte Niclaes onverwacht / Quam hijr rijden oock toe nacht.” Met die twee regels begint het oudste sinterklaasgedicht van Nederland. Een edelman schreef het omstreeks 1640 in een kladboek dat in het Gelders Archief in Arnhem ligt.
Johan Oosterman, hoogleraar Oude Nederlandse Letterkunde aan de Radboud Universiteit, zocht in het archief naar vriendenboekjes van adellijke vrouwen toen hij het tegenkwam, vertelt hij aan Omroep Gelderland. “Ik las ‘Sinte Nicolaas’ en dacht: dat is een écht sinterklaasgedicht.”

Sint stopte iets van schapenwol in de schoen

Het gedicht staat er in twee versies. Oosterman vat het begin samen: “Sinterklaas kwam onverwacht hiernaartoe en heeft iets in je schoen gebracht.” Volgens de regel “’t is een gifft van schapevacht” is dat iets van wol. In zijn artikel op Neerlandistiek denkt Oosterman aan een sjaal, een muts of handschoenen. De tweede versie wijst op handschoenen.
Daarna krijgt de ontvanger een preekje. In hedendaags Nederlands staat er ongeveer:
  • minacht het cadeau niet en klaag er niet over;
  • de Sint kon niet meer doen, zegt hij zelf;
  • volgend jaar krijg je misschien meer, of minder;
  • en is het niet meer, dan is het minder (“Ist dan geen meer so is het min”), zo wil Claas het.
“Je moet vooral blij zijn met wat je hebt”, zegt Oosterman tegen Omroep Gelderland. Die ironie past goed bij de sinterklaasgedichten van nu. Op Neerlandistiek vat hij de les van de zeventiende eeuw samen in drie woorden: “wie uitdeelt, bepaalt”. Valt een cadeau vandaag tegen, dan kun je het niet altijd ruilen: zo zitten je rechten bij een cadeau dat verkeerd valt.

De dichter kraste en zocht naar rijmwoorden

In het boekje is veel doorgehaald en gekrast. Van Rhemen zocht duidelijk naar de juiste woorden, net als wie op 4 december nog aan de keukentafel zit te rijmen.
De tweede versie wijkt vanaf de vijftiende regel af en wordt persoonlijker. De schrijver vraagt of de ontvanger niet liever een “smucke deern’” had gehad, een knap meisje, “die ghij hadt van herten geern”. Dat wijst volgens Oosterman op een vertrouwelijke band tussen schrijver en ontvanger.
Iedereen weet dat je zit te worstelen: staat het zoals ik het wil, zijn de rijmwoorden goed?
- Johan Oosterman, hoogleraar Oude Nederlandse Letterkunde, Radboud Universiteit

Een burgemeesterszoon uit Deventer

De schrijver is Steven Gerhard van Rhemen (1615-1676), zoon van de gelijknamige Steven van Rhemen, die jarenlang burgemeester van Deventer was. In 1654 werd hij opgenomen in de Overijsselse ridderschap, het college van edelen dat meebestuurde in het gewest. Voor wie hij het gedicht schreef, weet Oosterman niet. Alleen dat het een man was.
Het kladboek telt bijna 250 bladzijden. Het begon rond 1610 als album amicorum, een vriendenboekje, van Elisabeth van Hanxleden. Later schreef de familie er gedichten en gelegenheidsteksten in.

In cijfers

  • omstreeks 1640 schreef Van Rhemen het gedicht
  • 1647 is het jaar van het gedicht dat tot nu toe als oudste gold
  • 2 versies van hetzelfde gedicht staan in één boekje
  • bijna 250 bladzijden telt het kladboek

Het gedicht uit 1647 is een liefdesbrief

Tot nu toe gold een gedicht uit 1647 van de Nijmegenaar Johan van Someren als het oudste. Hij schreef het aan zijn latere vrouw. Het noemt de schoen, maar de kern is een liefdesverklaring, schrijft Oosterman. Een sinterklaasgedicht in de moderne zin vindt hij het daarom niet.
In de zeventiende eeuw waren zulke gedichten zeldzaam. Na de Reformatie mocht het feest niet meer in het openbaar gevierd worden, maar thuis bleef het populair. Lees ook hoe Sinterklaas van boeman tot kindervriend werd.
Het rijmen voor iedereen kwam veel later. Grappen maken en iemand voor de gek houden werden steeds gewoner. Vanaf de jaren zestig verschenen boekjes vol ideeën en kranten en tijdschriften drukten kant-en-klare rijmpjes af.

Laat de chatbot liever niet rijmen

Een gedicht laten maken door AI raadt Oosterman af. Het hoeft geen literair hoogstandje te zijn, zegt hij. Zet er wel iets geheimzinnigs in en maak grappen.
Die vaste elementen zijn al heel oud en waren ruim 400 jaar geleden ook al te zien.
- Johan Oosterman, hoogleraar Oude Nederlandse Letterkunde, Radboud Universiteit
Het origineel ligt in de studieruimte van het Gelders Archief, waar je het kunt bekijken. “We lopen er hier warm voor”, zegt Tom Willemsen, adviseur dienstverlening bij het archief. Het oudste blijft het in elk geval tot iemand een ouder exemplaar vindt, schrijft Oosterman.
Meer weten?
loading

Loading