/width:1920/plain/https://s3-newsifier.ams3.digitaloceanspaces.com/welingelichtekringen.nl/images/2026-11/oudste-sinterklaasgedicht-1640-6afc0c1d55650.png@webp)
“Sancte Niclaes onverwacht / Quam hijr rijden oock toe nacht.” Met
die twee regels begint het oudste sinterklaasgedicht van Nederland. Een
edelman schreef het omstreeks 1640 in een kladboek dat in het Gelders
Archief in Arnhem ligt.
Johan Oosterman, hoogleraar Oude Nederlandse Letterkunde aan de
Radboud Universiteit, zocht in het archief naar vriendenboekjes van
adellijke vrouwen toen hij het tegenkwam, vertelt hij aan Omroep
Gelderland. “Ik las ‘Sinte Nicolaas’ en dacht: dat is een écht
sinterklaasgedicht.”
Sint stopte iets van schapenwol in de schoen
Het gedicht staat er in twee versies. Oosterman vat het begin samen:
“Sinterklaas kwam onverwacht hiernaartoe en heeft iets in je schoen
gebracht.” Volgens de regel “’t is een gifft van schapevacht” is dat
iets van wol. In zijn artikel
op Neerlandistiek denkt Oosterman aan een sjaal, een muts of
handschoenen. De tweede versie wijst op handschoenen.
Daarna krijgt de ontvanger een preekje. In hedendaags Nederlands
staat er ongeveer:
- minacht het cadeau niet en klaag er niet over;
- de Sint kon niet meer doen, zegt hij zelf;
- volgend jaar krijg je misschien meer, of minder;
- en is het niet meer, dan is het minder (“Ist dan geen meer so is het min”), zo wil Claas het.
“Je moet vooral blij zijn met wat je hebt”, zegt Oosterman tegen
Omroep Gelderland. Die ironie past goed bij de sinterklaasgedichten van
nu. Op Neerlandistiek vat hij de les van de zeventiende eeuw samen in
drie woorden: “wie uitdeelt, bepaalt”. Valt een cadeau vandaag tegen,
dan kun je het niet altijd ruilen: zo zitten je
rechten bij een cadeau dat verkeerd valt.
De dichter kraste en zocht naar rijmwoorden
In het boekje is veel doorgehaald en gekrast. Van Rhemen zocht
duidelijk naar de juiste woorden, net als wie op 4 december nog aan de
keukentafel zit te rijmen.
De tweede versie wijkt vanaf de vijftiende regel af en wordt
persoonlijker. De schrijver vraagt of de ontvanger niet liever een
“smucke deern’” had gehad, een knap meisje, “die ghij hadt van herten
geern”. Dat wijst volgens Oosterman op een vertrouwelijke band tussen
schrijver en ontvanger.
Iedereen weet dat je zit te worstelen: staat het zoals ik het wil, zijn de rijmwoorden goed?- Johan Oosterman, hoogleraar Oude Nederlandse Letterkunde, Radboud Universiteit
Een burgemeesterszoon uit Deventer
De schrijver is Steven Gerhard van Rhemen (1615-1676), zoon van de
gelijknamige Steven van Rhemen, die jarenlang burgemeester van Deventer
was. In 1654 werd hij opgenomen in de Overijsselse ridderschap, het
college van edelen dat meebestuurde in het gewest. Voor wie hij het
gedicht schreef, weet Oosterman niet. Alleen dat het een man was.
Het kladboek telt bijna 250 bladzijden. Het begon rond 1610 als album
amicorum, een vriendenboekje, van Elisabeth van Hanxleden. Later schreef
de familie er gedichten en gelegenheidsteksten in.
In cijfers
- omstreeks 1640 schreef Van Rhemen het gedicht
- 1647 is het jaar van het gedicht dat tot nu toe als oudste gold
- 2 versies van hetzelfde gedicht staan in één boekje
- bijna 250 bladzijden telt het kladboek
Het gedicht uit 1647 is een liefdesbrief
Tot nu toe gold een gedicht uit 1647 van de Nijmegenaar Johan van
Someren als het oudste. Hij schreef het aan zijn latere vrouw. Het noemt
de schoen, maar de kern is een liefdesverklaring, schrijft Oosterman.
Een sinterklaasgedicht in de moderne zin vindt hij het daarom niet.
In de zeventiende eeuw waren zulke gedichten zeldzaam. Na de
Reformatie mocht het feest niet meer in het openbaar gevierd worden,
maar thuis bleef het populair. Lees ook hoe
Sinterklaas van boeman tot kindervriend werd.
Het rijmen voor iedereen kwam veel later. Grappen maken en iemand
voor de gek houden werden steeds gewoner. Vanaf de jaren zestig
verschenen boekjes vol ideeën en kranten en tijdschriften drukten
kant-en-klare rijmpjes af.
Laat de chatbot liever niet rijmen
Een gedicht laten maken door AI raadt Oosterman af. Het hoeft geen
literair hoogstandje te zijn, zegt hij. Zet er wel iets geheimzinnigs in
en maak grappen.
Die vaste elementen zijn al heel oud en waren ruim 400 jaar geleden ook al te zien.- Johan Oosterman, hoogleraar Oude Nederlandse Letterkunde, Radboud Universiteit
Het origineel ligt in de studieruimte van het Gelders Archief, waar
je het kunt bekijken. “We lopen er hier warm voor”, zegt Tom Willemsen,
adviseur dienstverlening bij het archief. Het oudste blijft het in elk
geval tot iemand een ouder exemplaar vindt, schrijft Oosterman.
Meer weten?
Bronnen: Omroep
Gelderland, Neerlandistiek
Lees ook
POPULAIR NIEUWS

Zoveel betalen een Belg, een Duitser en jij per maand voor de zorgverzekering

Zo bak je champignons goudbruin in plaats van bleek en slap

Leg je koffer niet op het hotelbed

Wat is het verschil tussen pensioen en een lijfrente?

3 tekenen dat je echt verliefd bent op iemand, volgens een relatietherapeut

