De miljardair is niet meer wat hij was — en dat is slecht nieuws voor zijn tegenstanders

Nog nooit werd er in het Amerikaanse Congres zo vaak en zo giftig over miljardairs gesproken als nu. "Elke miljardair is een beleidsfout" is inmiddels een standaardleus. Precies op het moment dat die boodschap electoraal begint te werken, verandert de miljardair zelf van soort. En dat maakt het verhaal een stuk ingewikkelder.

The Economist bouwde een bestand van zo'n 7.000 miljardairs uit de afgelopen 25 jaar, op basis van cijfers van Forbes, onderzoeksbureau Hurun en de Zweedse stichting Gapminder. Vermogen uit sectoren die het van politieke toegang moeten hebben — gokken, bouw, defensie, grondstoffen — kreeg het stempel "niet-competitief". Erfgenamen werden bij diezelfde categorie gerekend: meestal geen boeven, wel gewoon geboren op het juiste adres.

De uitkomst: sinds ongeveer 2014 stijgt het aandeel zelfgemaakt vermogen in competitieve sectoren naar een record. Voor het eerst is ongeveer de helft van al het miljardairsvermogen ter wereld redelijk eerlijk verdiend. Sinds 2021 krimpt het niet-competitieve deel zelfs in absolute zin.

Niet alleen de AI-jongens, al zijn die het zichtbaarst: Elon Musk was deze zomer kort de eerste biljonair ter wereld tot de koers van SpaceX hem terugduwde. Maar ook zonder tech stijgt het zelfgemaakte aandeel. Bernard Arnault (LVMH) kwam er in tien jaar zo'n 100 miljard dollar bij, Robin Zeng bouwde batterijfabrikant CATL in vijftien jaar tot 60 miljard.

Drie krachten liggen eronder: een beurshausse van meer dan een decennium met gemiddeld ruim 13 procent rendement per jaar, de Chinese groei die het aantal miljardairs daar van circa 200 naar circa 800 tilde, en het mobiele internet dat bedrijven als ByteDance, Spotify en Stripe in recordtempo groot maakte.

Nederland heeft precies hetzelfde spanningsveld, alleen dan in het klein. De rijkste Nederlanders zagen hun bezit vorig jaar met bijna 8 procent groeien, terwijl de economie zelf zo'n procent vooruitkwam. Bovenaan de Quote 500 staat nog altijd een erfgename, Charlene de Carvalho-Heineken, met 12,3 miljard euro. De hoogste selfmade-score gaat naar nummer twee, vastgoedondernemer Remon Vos, met 7,1 miljard. Ondertussen bezit de rijkste 10 procent van de huishoudens ruim de helft van al het Nederlandse vermogen.

Juist daar wringt het Economist-verhaal. Het morele argument dat miljardairsvermogen "nooit echt verdiend" is, verliest kracht naarmate meer van dat vermogen wél verdiend is. Abramovitsj zwaar belasten voelt logisch; Lionel Messi zwaar belasten voelt anders. En wie ondernemers wegjaagt die banen en productiviteit leveren, betaalt daar economisch voor.

Blijft over het argument dat er wél sterker van wordt: geld koopt politieke invloed, en dat is even schadelijk of het nu geërfd of verdiend is. Alleen: daar is een strenge regeling voor politieke donaties een preciezer instrument voor dan de belastingaangifte. De miljardair is impopulairder dan ooit. De medicijnen die tegen hem worden voorgeschreven, zijn zwakker dan ooit.