Hoe angststoornissen ontstaan ​​– en wat kan helpen?

Angststoornissen ontstaan zelden “zomaar”: meestal is het een optelsom van aanleg, breinchemie en levenservaringen – maar er is meer mogelijk om ze te behandelen dan veel mensen denken.​​

Angst is in de basis een beschermingsmechanisme: zonder angst zouden we roekeloos rijden, beleggen of examens ingaan en simpelweg vaker in de problemen komen.​Artsen spreken pas van een angststoornis als de angst te vaak, te heftig of te lang optreedt, en vooral als er geen reëel gevaar is en iemands dagelijks leven erdoor vastloopt.​

Psychiaters vergelijken het met een vat dat langzaam volloopt: genetische kwetsbaarheid, stressgevoelig brein en bepaalde karaktertrekken vullen het vat, tot verlies van werk, een scheiding of ziekte het net te veel maakt.​

Angststoornissen zijn de meest voorkomende groep psychische aandoeningen.​​Volgens het Nederlandse populatieonderzoek had de afgelopen 12 maanden ruim 15 procent van de volwassenen een angststoornis, wat neerkomt op miljoenen mensen.

Vrouwen worden ongeveer twee keer zo vaak getroffen als mannen; hormonale schommelingen, genen op het X-chromosoom en sociale rolpatronen spelen daarin mee.​​

De variatie is groot.Veel mensen hebben een specifieke fobie, bijvoorbeeld voor honden of vliegen, die ze lang weten te omzeilen.​Ingrijpender zijn de paniekstoornis, met plotselinge aanvallen van hartkloppingen, zweten en het gevoel een hartinfarct te krijgen, en de gegeneraliseerde angststoornis, waarbij zorgen over werk, gezondheid of familie de hele dag door het denken bezetten.​​

Zo’n paniekaanval voelt voor patiënten vaak levensbedreigend, maar het hart blijkt medisch gezien meestal gezond.​​

De kern van de behandeling bestaat uit twee pijlers: psychotherapie en, bij ernstiger gevallen, medicatie.​​Cognitieve gedragstherapie heeft de beste wetenschappelijke onderbouwing; patiënten leren anders naar hun gedachten kijken en angstige situaties stap voor stap op te zoeken in plaats van te vermijden.​​

Bij fobieën werkt exposure – gecontroleerd in contact gaan met waar je bang voor bent, desnoods met virtual reality – vaak al in enkele sessies.​Bij paniek en gegeneraliseerde angst kunnen moderne antidepressiva de angstsystemen in het brein dempen, maar altijd als onderdeel van een breder behandelplan.​​

Digitale behandelmodules en apps kunnen wachten op therapie overbruggen en vaardigheden trainen, al zijn de effecten gemiddeld kleiner dan bij face-to-face-behandeling.​​

Volledig voorkomen is onmogelijk, maar je mentale “buffer” is wel te versterken.Regelmatige slaap, beweging, sociale contacten en het bewust opzoeken van positieve activiteiten vergroten veerkracht.​Psycholoog Martin Seligman beschreef dat in zijn PERMA-model, met als bouwstenen positieve emoties, betrokkenheid, relaties, betekenis en prestaties.​

Opvallend: minder doomscrollen in het nieuws en op sociale media helpt sommigen om de angstthermostaat in hun hoofd een paar graden lager te zetten.​​