Oprah Winfrey zegt dat obesitas een ziekte is. Heeft ze gelijk?

Oprah Winfrey heeft zich gedurende haar carrière over veel dingen uitgesproken, maar over één onderwerp is ze steeds openhartiger geworden: haar levenslange strijd met haar gewicht.

In een nieuw boek dat deze week is verschenen, blikt de 71-jarige Amerikaanse talkshowpresentatrice terug op hoe de ontdekking dat obesitas "een ziekte" is, een "openbaring" voor haar was. Deze ontdekking zette haar ertoe aan om in 2023 te beginnen met afslankinjecties. Dit volgt op een leven vol vernederingen en schaamte in de openbaarheid. Winfrey, afkomstig uit Mississippi in het diepe zuiden van Amerika, begon haar carrière in de media in 1973 op 19-jarige leeftijd, voordat ze in 1986 haar eigen talkshow kreeg.

Ze heeft eerder gezegd dat het belachelijk maken van haar gewicht een "nationale sport" was in Amerika, waar ze werd bespot in late-night talkshows en op de voorpagina's van roddelbladen. In de jaren negentig werd ze door een modecriticus in een tijdschrift "hobbelig, hobbelig en ronduit plomp" genoemd en in 1998 adviseerde Anna Wintour haar om 9 kilo af te vallen voordat ze op de cover van Vogue verscheen. Angst voor haar gewicht "nam vijf decennia lang ruimte in mijn hoofd in beslag, jojoënd en met het gevoel dat ik dit niet gewoon kon overwinnen, ervan overtuigd dat mijn wilskracht mijn zwakke punt was", zei ze. Voordat ze obesitas als een ziekte zag, had ze afslankinjecties geweigerd, omdat ze vond dat het "mijn verantwoordelijkheid was om het op te lossen".

Het aha-moment kwam in juli 2023 toen ze deelnam aan een paneldiscussie met experts en artsen op het gebied van gewichtsverlies. "Ik begreep dat overeten geen obesitas veroorzaakt. Obesitas veroorzaakt overeten... Als obesitas in je genen zit... is het niet jouw schuld," zei Winfrey vorige week in een interview met People Magazine. Het is de kernboodschap van haar nieuwe boek, dat ze samen met haar arts, Ania Jastreboff, schreef. Maar hebben ze gelijk?

Obesitas wordt internationaal steeds vaker als ziekte erkend, maar de discussie is allesbehalve voorbij. De WHO en onder meer de World Obesity Federation spreken expliciet van een chronische aandoening, die in classificatiesystemen net zo formeel is vastgelegd als diabetes of hoge bloeddruk.​

Voorstanders van het ziektemodel wijzen op de sterk verhoogde risico’s op onder meer diabetes type 2, hart‑ en vaatziekten en sommige kankers, én op de rol van genen, hormonen, medicijnen, stress en armoede: obesitas is veel meer dan “te veel eten en te weinig bewegen”. Tegenstanders vrezen dat je met het label “ziekte” een enorm deel van de bevolking tot patiënt maakt en dat de aandacht verschuift van leefstijl en omgeving naar pillen en operaties.​

Steeds meer experts zoeken daarom een middenweg: obesitas als chronische, multifactoriele aandoening, die tegelijk risicofactor én ziekte is. Hoe je het ook noemt, de kern blijft dat langdurige, serieuze behandeling nodig is – met aandacht voor voeding, beweging, medicatie, psyche én de obesogene omgeving.​