Waarom luchtvaartmaatschappijen gratis uitstootrechten krijgen

Europese luchtvaartmaatschappijen hebben jarenlang gratis uitstootrechten gekregen binnen het Europese emissiehandelssysteem, het EU ETS. Dat systeem moet ervoor zorgen dat bedrijven betalen voor de CO₂ die zij uitstoten. Toch gold voor de luchtvaart lange tijd een uitzonderingspositie. Een groot deel van de benodigde rechten werd gratis verstrekt.

De reden: de EU wilde voorkomen dat Europese maatschappijen plotseling veel hogere kosten zouden krijgen dan concurrenten van buiten Europa. Vooral bij internationale vluchten vreesden beleidsmakers dat reizigers zouden uitwijken naar maatschappijen die via bijvoorbeeld Istanbul, Dubai of Doha vliegen. Ook bestond de angst dat luchtvaartmaatschappijen routes en overstappen naar luchthavens buiten de EU zouden verplaatsen om Europese klimaatkosten te vermijden.

Dit wordt vaak aangeduid als het risico op carbon leakage: de uitstoot verdwijnt niet echt, maar de economische activiteit en de bijbehorende CO₂-heffing verschuiven naar een ander land of continent.

De luchtvaart werd in 2012 opgenomen in het EU ETS. Voor elke ton CO₂-uitstoot moeten deelnemende maatschappijen een emissierecht inleveren. Die rechten kunnen worden gekocht en verkocht.

Aanvankelijk kreeg de sector het merendeel van die rechten gratis. In de periode 2013 tot en met 2020 werd 82 procent van de beschikbare emissierechten gratis verdeeld. Slechts 15 procent ging via veilingen naar de markt. De rest was bestemd voor nieuwe of sterk groeiende luchtvaartmaatschappijen.

De gratis rechten waren gekoppeld aan eerdere vervoersprestaties. Een maatschappij die veel passagiers of vracht vervoerde over lange afstanden, kon dus op meer gratis rechten rekenen dan een kleinere aanbieder.

Milieuorganisaties en klimaatexperts waren al jaren kritisch. Gratis emissierechten maken vervuiling goedkoper en verminderen daarmee de financiële prikkel om uitstoot terug te dringen. Terwijl automobilisten brandstofaccijns betalen en huishoudens steeds vaker met CO₂-kosten te maken krijgen, bleef vliegen relatief goedkoop.

Bovendien behoort de luchtvaart tot de meest klimaatbelastende vormen van vervoer. De sector groeide jarenlang hard, terwijl efficiëntere vliegtuigen en duurzamere brandstoffen de uitstoot nog niet snel genoeg omlaag brengen.

De EU heeft daarom besloten de gratis rechten voor de gewone uitstoot stapsgewijs af te schaffen. In 2024 daalde de gratis toewijzing met 25 procent. In 2025 werd die halverwege gezet. Vanaf 2026 moeten luchtvaartmaatschappijen in beginsel alle benodigde ETS-rechten kopen voor de uitstoot die onder het systeem valt.

Wel blijft er tijdelijke steun voor duurzame vliegtuigbrandstoffen, ook wel SAF genoemd. Die brandstoffen zijn voorlopig aanzienlijk duurder dan fossiele kerosine. De EU gebruikt emissierechten daarom nog als stimulans om maatschappijen sneller voor schonere alternatieven te laten kiezen.

De kern: gratis uitstootrechten waren bedoeld als overgangsregeling en bescherming tegen internationale concurrentie. Maar omdat de klimaatdoelen zwaarder zijn gaan wegen, komt aan dat voordeel voor de luchtvaart nu grotendeels een einde.