Wen er maar aan: deze hitte en droogte zijn geen incident meer, maar de standaardzomer

Nog even en we noemen dit gewoon “de zomer”. Het neerslagtekort nadert de recordjaren, de Rijn stond nog nooit zo laag als vorige week, boeren mogen op grote schaal geen druppel meer uit de sloot halen en na één hittegolf lagen er ruim negenhonderd mensen extra op het kerkhof. De vraag is niet meer of dit uitzonderlijk is. De vraag is of we het nog uitzonderlijk mogen noemen.

Juli 2026 kwam in De Bilt uit op 19,7 graden, tegen 18,3 normaal. Slechts zeven julimaanden waren sinds 1901 warmer. Er viel gemiddeld 15 millimeter regen waar 78 millimeter gebruikelijk is, en de zon scheen 279 uur tegen 222 normaal. Optellen: aan het eind van de maand stond het landelijke neerslagtekort op 248 millimeter, twee keer meer dan in de meeste jaren en nog maar 20 tot 30 millimeter onder de recordjaren 1976 en 2018.

De hitte zelf was in juni het hardnekkigst. De landelijke hittegolf van 18 tot en met 29 juni duurde twaalf dagen, waarvan vijf tropisch, met 36,8 graden als hoogste waarde op 26 juni. Het was de veertigste hittegolf sinds 1901 — en een flink deel daarvan staat in de lijstjes van de afgelopen twee decennia.

Wat je op het terras niet ziet: de bodemvoorraad is leeg. De landbouw wordt inmiddels als ernstig getroffen aangemerkt, beregening is vrijwel overal noodzakelijk en juist die beregening loopt tegen verboden aan. In het hele beheergebied van Waterschap Limburg mag sinds 17 juli geen oppervlaktewater meer worden onttrokken. Bij Brabantse Delta geldt sinds 14 juli een urenverbod tussen 09.00 en 21.00 uur. Vennen, sloten en beken vallen eerder droog dan gebruikelijk, in veengebieden zakt het grondwater weg en op meerdere plekken treedt veenoxidatie op.

Sinds 15 juli zit Nederland op niveau 2 van vier op de escalatieladder: feitelijk watertekort. Dat betekent doodnuchter dat de vraag naar water groter is dan het aanbod, en dat een landelijke prioriteitenlijst bepaalt wie het krijgt. Waterkeringen en onomkeerbare natuurschade eerst, drinkwater en energie daarna. Scheepvaart, landbouw en industrie staan onderaan.

Op 30 juli zakte de Rijn bij Lobith naar 6,47 meter boven NAP. Daarmee ging het laagterecord van 6,48 meter uit augustus 2022 eraan, in een meetreeks die in 1866 begint. Er stroomde die dag 692 kubieke meter water per seconde het land binnen.

De gevolgen zijn niet abstract. Schepen mogen minder diep varen en nemen dus minder mee: op de Waal bij Nijmegen en op de IJssel is de lading per schip ongeveer gehalveerd. Sluizen schutten minder vaak om water te sparen, wachttijden lopen op, en wie hetzelfde volume wil vervoeren heeft simpelweg meer schepen nodig. Dat is geen weerbericht, dat is een kostenpost die uiteindelijk in de winkel landt.

Hier wordt het ongemakkelijk. In de week van 22 tot en met 28 juni overleden naar schatting 586 mensen meer dan verwacht. In de week erna nog 325. Samen ongeveer 911 sterfgevallen boven de verwachting, met de grootste verhoging bij tachtigplussers en in het zuiden en oosten, waar het het warmst werd. In de drie weken ná de hittegolf liep de teller op tot ruim 1.300 extra sterfgevallen. Waaraan mensen precies overleden is niet vastgesteld, maar dat de hitte een rol speelde is zeer aannemelijk.

Tegelijk is er goed nieuws dat zelden wordt genoemd: de kans om te sterven op zeer hete dagen is sinds 2010 afgenomen. Meer bewustwording, meer aandacht voor ouderen en chronisch zieken, een Nationaal Hitteplan dat werkt. Adaptatie is dus geen loze kreet. Ze is alleen nog niet ingehaald bij de gebouwen, de tuinen, de zorg en de waterhuishouding.

Wennen klinkt gratis. Dat is het niet. Ongeveer 425.000 woningen hebben al funderingsschade of krijgen die voor 2050, deels doordat de bodem bij droogte krimpt. Herstel kost vaak 100.000 euro of meer per huis, en schade door bodemdaling valt niet onder de opstalverzekering. Ondertussen piekte het drinkwaterverbruik in het Vitens-gebied op 1,36 miljard liter op één dag, 34 procent boven het gemiddelde van 1,02 miljard. In Noordoost-Twente kan het waterbedrijf deze zomer de waterdruk verlagen als het lang warm en droog blijft.

En de natuur brandt letterlijk mee. Bij ’t Harde ging eind april circa 427 hectare in vlammen op. In juli gold in twintig van de vijfentwintig veiligheidsregio’s het hoogste waarschuwingsniveau voor natuurbrand.

Attributieonderzoek onder leiding van Nederlandse onderzoekers wijst één kant op: de Europese droogte van dit jaar is verergerd door klimaatverandering. Niet doordat er structureel minder regen valt in het groeiseizoen, maar doordat het warmer is en er dus meer verdampt. Bodemdroogte zoals die van dit voorjaar in West-Europa is door 1,4 graden opwarming ongeveer vijf keer waarschijnlijker geworden. In Oost-Europa gaat het om een factor elf.

Vooruitkijken maakt het niet vrolijker. In de scenario’s met hoge uitstoot komt 40 graden aan het eind van deze eeuw bijna elk jaar voor — een temperatuur die sinds het begin van de metingen slechts één keer is gehaald. En in dat hoge scenario is een gemiddelde zomer in 2100 zoals die van 2018. Dat jaar noemden we destijds extreem.

Dus ja: wen er warm aan. Aan gordijnen dicht in de ochtend, aan een regenton in plaats van de sproeier, aan buurtcontact met de tachtigplusser twee deuren verder. Maar wennen is een privéoplossing voor een publiek probleem. Water vasthouden in de winter, bouwen op de bodem in plaats van tegen de bodem, straten die niet uit steen bestaan, funderingsbeleid dat niet pas begint als het huis scheef staat — dat is geen gewenning, dat is werk. Het nieuwe normaal is er al. De nieuwe normen niet.