Naar inhoud springen

Cellen vol, recidive hoog: waarom we blijven opsluiten als we weten dat het meestal problemen erger maakt

Opinie
enge-oude-gevangenis-voor-hen-die-slecht-zijn-geweest-77818594
Allereerst, ik ben nooit iemand van wie ik hield kwijtgeraakt aan moord. In mijn omgeving is niemand verkracht, maar dat weet ik niet zeker. Ik heb ook nooit ernstige inbraken meegemaakt. Punt. Dus criminaliteit zit niet dicht bij mij.
In de 19e eeuw ontstond het idee dat mensen die iets hadden misdaan een tijdje moesten worden opgelsoten. Dat zou helpen. Maar helaas. We zijn twee eeuwen verder en we doen het nog steeds en het helpt nog steeds niet.
Bijna de helft van de volwassenen die uit de gevangenis komen, wordt binnen twee jaar opnieuw verdacht van een misdrijf. Na een werkstraf is dat ruim een kwart. Dat verschil is al jaren bekend. Toch draait het debat over straffen vooral om één vraag: hoe komen we aan meer cellen?

Een cijfer dat niet beweegt

Van de volwassenen die in 2022 vrijkwamen, ging 45 procent binnen twee jaar weer in de fout. Tussen 2012 en 2022 is dat cijfer nauwelijks veranderd. Van de mensen die in 2022 een werkstraf afrondden, deed 27 procent dat.
Dat verschil komt niet alleen doordat er andere mensen in de cel zitten. Onderzoek waarin vergelijkbare daders naast elkaar worden gezet, laat zien dat het recidivepercentage na een korte celstraf zo'n 55 procent hoger ligt dan na een taakstraf. Bij de enkelband is het verschil nog groter. Drie jaar na hun straf zat 38 procent van de gewone gedetineerden opnieuw vast, tegen 17 procent van een vergelijkbare groep met elektronisch toezicht.

Kort, duur en schadelijk

Dat doet ertoe, omdat de meeste celstraffen in Nederland kort zijn. Ruim twee derde van de gedetineerden zit minder dan drie maanden vast. Dat is te kort voor behandeling, maar lang genoeg om je baan of je huis kwijt te raken.
Wie vrijkomt, heeft het vaak al zwaar. Ongeveer 80 procent van de (ex-)gedetineerden heeft geen werk, 30 procent heeft geen onderdak en 60 procent heeft problematische schulden. Juist werk en onderdak blijken het beste te helpen tegen herhaling.
En dan de kosten: één dag in de cel kost meer dan 300 euro.

Code Zwart

Ondertussen loopt het gevangeniswezen vast. Sinds eind 2024 geldt Code Zwart: het tekort aan cellen is een noodsituatie. In 2025 waren de gevangenissen voor meer dan 99,5 procent bezet. In 2024 steeg het aantal gedetineerden van ruim 9.100 naar ruim 9.600.
Ruim 3.100 gevangenen kwamen twee weken eerder vrij om plaats te maken. Ruim 2.600 veroordeelden zijn nog niet opgeroepen om hun straf uit te zitten. Er staan 600 vacatures open. Zonder nieuw beleid loopt het tekort op tot 1.700 plaatsen in 2031.
De gevangenissen vroegen 900 miljoen euro voor extra capaciteit. Ze kregen er 150 miljoen.

Het gevoel wint

Waarom blijft opsluiten zo populair? Omdat straf ook over vergelding gaat, niet alleen over het voorkomen van nieuwe misdrijven. Al zo'n dertig jaar vindt ongeveer 70 procent van de Nederlanders dat rechters te laag straffen. Dat percentage blijft hetzelfde, ook nu de opgelegde straffen in werkelijkheid zwaarder zijn geworden.
Die spanning zit ook in de coalitie. D66 en CDA willen dat een rechter ook alleen een enkelband als straf kan opleggen. De VVD vindt dat geen serieuze straf, omdat je dan gewoon thuis zit. Zelfs de topman van het gevangeniswezen pleit inmiddels voor de enkelband, bijvoorbeeld voor mensen met een verslaving.

Wat het de lezer kost

Het is geen kwestie van soft of streng. Na elke korte celstraf die meer herhaling oplevert dan een taakstraf, komen er nieuwe slachtoffers bij. Ondertussen lopen duizenden veroordeelden vrij rond omdat er geen cel is.
Wie zekerheid wil dat een straf ook echt wordt uitgevoerd, zou dus juist moeten willen dat de cel wordt bewaard voor wie er echt in hoort.
loading

Loading