Hoogleraar psychiatrie ziet gouden toekomst voor AI in mentale zorg: “Ik sta versteld van het invoelende advies”

Psychiater Iris Sommer, die onlangs een van de hoogste wetenschappelijke onderscheidingen van Nederland ontving, gelooft heilig in AI als hulpmiddel voor onze mentale gezondheid. Ze test het regelmatig uit op haarzelf, met verrassend goede resultaten.

Als psychiater richtte Sommer in Utrecht de stemmenpoli op, een gespecialiseerde kliniek voor mensen met hardnekkige hallucinaties. haar aanpak wordt inmiddels door het hele land gekopieerd. Ze werkt daarnaast aan een AI-systeem dat psychoses moet gaan voorspellen. Deze week verschijnt haar nieuwe boek De stem van het brein, over taal en hersenen. Hiervoor won ze onlangs de Stevinpremie.

Sommer test AI regelmatig uit op persoonlijke kwesties. “Ik probeer het vaak uit. Dan verzin ik een verhaal over een ingewikkelde relatie. Mijn vriend zegt dit en hij reageert zo op mij. Wat moet ik? Telkens sta ik versteld van het invoelende advies dat ik krijg, doorwrocht met de bestaande vakliteratuur.”

Het valt haar op dat de technologie technieken gebruikt die ze zelf als psychiater heeft geleerd. “AI maakt bijvoorbeeld gebruik van Acceptance and commitment therapy, een methode om mensen te helpen zichzelf te aanvaarden zoals ze zijn, om niet het perfecte plaatje na te streven.”

Volgens Sommer is AI een 'gouden kans' voor de mentale gezondheidszorg. “Toen ik begon in dit vakgebied dacht ik: ik ben net als die sterrenkundige die onderzoek doet naar zwarte gaten en alles wat we nog niet weten over het heelal, want ik doe onderzoek naar het meest complexe systeem op aarde, het menselijk brein. En verdorie, in Silicon Valley bouwen ze het gewoon ná. Het idee dat wij uniek zijn als menselijke wezens die taal hebben, verhalen kunnen bedenken, empathie kunnen tonen, moeten we opgeven. AI kan dat ook.”

“Uit een peiling uit 2024 blijkt dat bijna de helft van de Nederlanders last van mentale problemen heeft. Die kunnen niet allemaal door de ggz worden bediend, dan wordt onze gezondheidszorg onbetaalbaar. Bovendien ondermijnt het de zelfredzaamheid.”

In haar boek schetst Sommer een bijzonder toekomstscenario: een orthopeed die een AI-model laat meeluisteren tijdens een consult, waarna de arts een waarschuwing krijgt over de mentale toestand van de patiënt. “De gedachte is dat niet elke specialist tijd heeft om uit te zoeken hoe het met het mentale welzijn van de patiënt gesteld is, terwijl dat wel van belang kan zijn bij sommige behandelingen.”

Op de vraag of je daarmee niet te veel uit handen geeft, relativeert ze: “Het is ook niet zo dat zo'n AI-systeem meteen keihard de diagnose zou moeten stellen, meer als eyeopener voor de arts: stel eens wat vragen hierover.”

Toch zijn er ook zorgen. Er zijn gevallen bekend van mensen die in een psychose belandden na intensief contact met een AI-chatbot. Sommer nuanceert dat. “Er zijn inderdaad wat gevallen bekend van mensen die in een psychose raken en veel met AI spreken. Maar het zijn er niet veel en het is een beetje een kip-eiverhaal. We weten niet of die psychose echt door dat AI-gebruik komt, of dat ze door hun psychose daar zoveel mee bezig waren.”

Ze wijst liever naar een ander risico. “Ik vind sociale media gevaarlijker voor mensen die psychosegevoelig zijn. Daar kom je gauw in een bubbel. Wat jij interessant vindt, wordt versterkt en vergroot.”

Over de kritiek dat chatbots gebruikers naar de mond praten, ook als die verward of gevaarlijk zijn, zegt ze: “Dat is aan het veranderen. De nieuwere versies, de betaalde versies, die kunnen je best tegenspreken, merk ik. Ze zullen niet de strijd aangaan, maar op hun eigen beleefde manier kunnen ze wel degelijk iets recht zetten.”

Sommer werkt zelf aan een AI-systeem dat aan iemands spraak kan horen of een terugval in een psychose eraan zit te komen. “Wij proberen een AI-systeem te ontwikkelen dat op basis van iemands spraak kan horen of er een terugval in een psychose aan zit te komen. Het idee is dat mensen thuis wekelijks wat vragen beantwoorden en het systeem dan kan inschatten of het nog goed gaat of dat iemand toch even snel gezien moet worden door een zorgverlener.”

Wat het systeem dan precies oppikt? “Het kan in van alles zitten, op de meest subtiele niveaus. Mensen die een waan hebben, gaan vaak ietsje zachter spreken, bijna fluisteren. Misschien ook vanuit een soort angst die bij die waan hoort om afgeluisterd te worden. Bij mensen die stemmen horen, zie je dat ze er langer over doen om antwoord te geven op een vraag. Ze worden onderbroken in hun hoofd.”

Bron: de Volkskrant