80-plussers sterven bij bosjes in de hittegolf – en Nederland kijkt weg

Tijdens de week van 22–28 juni stierven in Nederland ruim 3500 mensen, circa 480 meer dan statistisch werd verwacht op basis van eerdere jaren.r

Die verhoogde sterfte komt vrijwel volledig voor rekening van mensen van 80 jaar en ouder, met een concentratie in Oost- en Zuid-Nederland waar de temperatuur én luchtvervuiling het hoogst waren.

Hitte is voor oudere en chronisch zieke mensen direct levensgevaarlijk: hun organen werken minder goed, de dorstprikkel is zwakker en ze zweten minder, waardoor het lichaam de warmte niet kwijt kan.

2Bij eerdere hittegolven in 2019 en 2020 werden al honderden extra sterfgevallen gemeten, maar de piek van deze week laat opnieuw zien hoe snel een paar tropische dagen zich vertalen in overlijdensakte na overlijdensakte.

Bij 75- en 80-plussers gaat het vernauwen en verwijden van bloedvaten trager, zweten en rillen werken minder goed en de kerntemperatuur loopt sneller mee met de buitentemperatuur.

Daarbovenop gebruiken veel ouderen plastabletten of hartmedicatie, hebben long-, hart- of nierproblemen en voelen minder dorst, waardoor uitdroging en hittestress razendsnel kunnen toeslaan.

Een deel van de sterfte is geen pure “natuurkracht”, maar het resultaat van omstandigheden: slecht geïsoleerde of juist extreem goed geïsoleerde woningen zonder koeling, kleine huurflats in de stad, warme zorginstellingen en eenzaamheid waardoor niemand aan de bel trekt als iemand versuft raakt.zoek. Onderzoek laat al jaren zien dat hittegolven onder ouderen vergelijkbare oversterfte geven als stevige winterkou; het is dus geen incident, maar een terugkerend, voorspelbaar patroon.

Het RIVM monitort wekelijks de sterftecijfers en kwam snel met een voorlopige schatting en een waarschuwing dat deze hittegolf opnieuw tot verhoogde sterfte heeft geleid.

Ook bestaat het Nationaal Hitteplan, dat zorginstellingen, mantelzorgers en gemeenten oproept tot extra aandacht voor ouderen, zieken, mensen met overgewicht en baby’s wanneer tropische hitte wordt verwacht.k

Terwijl we bij corona elke procent oversterfte minutieus analyseerden en dagelijks persconferenties hielden, lijkt een piek van 480 extra doden in één week door hitte vooral een weerbericht-detail. Geen landelijke noodcampagne, weinig politieke ophef, en slechts sporadisch lokale hitte-coördinatoren of belrondes voor alleenstaande ouderen – het contrast met de impact op onze 80-plussers is schrijnend.

Concrete maatregelen liggen voor het grijpen: automatische activering van het Nationaal Hitteplan bij combinaties van temperatuur, luchtkwaliteit en kwetsbare wijken, structurele koeling en zonwering in zorginstellingen en sociale huur, en georganiseerde “hitte-buurtzorg” waarbij vrijwilligers en wijkteams gericht oudere bewoners aflopen.

Daarnaast kunnen gemeenten via hittekaarten en sterftedata van het RIVM precies zien waar de stille slachtoffers vallen – en juist dáár investeren in vergroening, schaduw, koele publieke ruimtes en gerichte informatiecampagnes.

Eén illustratief scenario: stel dat een middelgrote gemeente elk hitte-uur €1 per inwoner reserveert voor belrondes, extra zorgcapaciteit en noodkoelplekken; de kosten blijven beperkt, maar de winst in geredde levens onder 80-plussers kan bij elke hittegolf tientallen overlijdens schelen.rivm+1