In tien jaar verdubbeld: 13 procent van de vijftienjarigen spreekt thuis geen Nederlands

zondag, 13 september 2026 om 17:50

Wie de gemiddelde brugklas binnenloopt, hoort in de pauze niet meer alleen Nederlands. En dat gaat verder dan gevoel: bij een op de acht Nederlandse vijftienjarigen wordt thuis geen Nederlands gesproken. Tien jaar geleden was dat nog een op de zestien. De verdubbeling is stil verlopen, maar tikt door in cijfers waar het onderwijs niet omheen kan.

Voor de generatie die nu in de derde klas zit, is Nederlands vaker een schooltaal dan een keukentafeltaal. Ze schakelen thuis over op Turks, Arabisch, Pools, Engels of Papiaments, en pakken op school de draad weer op. Dat schakelen kan verrijkend zijn, maar het maakt basisvaardigheden zoals lezen en woordenschat wel gevoeliger voor wat er buiten de klas gebeurt.

Voor een groeiende groep tieners is Nederlands de taal van de meester, niet die van moeder.

Wat de cijfers precies zeggen

De 13 procent komt uit onderzoek onder 15-jarigen die meededen aan de internationale PISA-toets, gecombineerd met een analyse van gezinnen waar ouders thuis geen Nederlands spreken. De belangrijkste bevindingen op een rij:

Bij circa 13 procent van de vijftienjarigen is Nederlands niet de dagelijkse thuistaal.
Tien jaar geleden lag dat aandeel nog rond 6 procent.
In de PISA-meting van 2022 sprak 87 procent thuis Nederlands, Fries of een Nederlands dialect. De rest sprak een andere Europese taal (4 procent) of een niet-Europese taal (10 procent).
Ongeveer 12 procent van alle ouders in Nederland spreekt thuis geen Nederlands, tegen 6,4 procent in 2012.
Landelijk groeien naar schatting 400.000 tot bijna 500.000 kinderen op in een gezin waar Nederlands niet de voertaal is.

Waarom dit zichtbaar wordt op school

Vijftienjarigen die thuis een andere taal spreken, scoren op de PISA-leestoets gemiddeld tientallen punten lager dan klasgenoten die thuis Nederlands spreken. In het meest recente Nederlandse rapport gaat het om een gemiddelde van 458 punten voor de Nederlandstalige groep, tegen 426 voor jongeren met een andere Europese thuistaal en 395 voor jongeren met een niet-Europese thuistaal. Op een schaal waarin één schooljaar grofweg 30 punten waard is, is dat een fors gat.

Deze verschillen verklaren niet alle recente leesproblemen, maar ze verklaren wel een deel van de daling. Onderwijsonderzoekers schatten dat ongeveer een tiende van de daling in leesvaardigheid van Nederlandse tieners samenhangt met de veranderde samenstelling van de leerlingpopulatie. De rest zit in andere dingen: minder lezen voor de lol, kortere aandachtsspannen, onderwijskwaliteit en het lerarentekort.

Het is geen kwestie van talent, maar van blootstelling: wie thuis minder Nederlandse woorden hoort, moet die op school ergens anders vandaan halen.

Waar het schuurt in de klas

Op vmbo, havo en vwo pakt de nieuwe realiteit anders uit. In het vmbo is het aandeel leerlingen dat thuis Nederlands spreekt de afgelopen twintig jaar met name gedaald — van rond 94 procent naar circa 82 procent. Op havo en vwo blijft de groep die thuis Nederlands spreekt groter, waardoor de kloof in leesvaardigheid tussen schoolsoorten zichtbaarder wordt.

Voor scholen betekent dat concreter werk: extra taalonderwijs voor nieuwkomers, meer aandacht voor woordenschat in vakken als geschiedenis en biologie, en samenwerking met ouders die zelf soms nog worstelen met Nederlands. Voor ouders zonder Nederlands als thuistaal is de praktische vraag hoe zij hun kind kunnen helpen zonder de hele opvoeding om te gooien.

Wat ouders en scholen nu kunnen doen

Lees samen — ook als de ouder het Nederlands zelf beperkt beheerst. Kinderen zien dat lezen normaal is, en dat helpt.
Zet Nederlandstalige ondertiteling aan bij films en series in de eigen taal.
Kies op de bibliotheek voor tweetalige prentenboeken en jeugdromans; die zetten geen taal opzij, maar zetten ze naast elkaar.
Vraag op school gericht naar taalondersteuning en naar de vorderingen in woordenschat en begrijpend lezen.
Behandel de moedertaal niet als concurrent van het Nederlands: een goed ontwikkelde eerste taal helpt bij het leren van een tweede.

Het beeld van een generatie die massaal in het Engels of Turks opgroeit, klopt niet. Zeven op de acht Nederlandse vijftienjarigen praten thuis nog gewoon Nederlands. Maar die achtste is talrijker dan een decennium geleden — en zit steeds vaker in dezelfde klas.

Meer weten?