Mijn oom, de moordenaar

De foto "De laatste Jood in Vinnytsia" is een wereldberoemd bewijs van de Holocaust. Lange tijd bleef de identiteit van de man met het pistool een mysterie. Totdat een echtpaar besloot om binnen hun eigen familie op onderzoek uit te gaan.

In de Suddeutsche wordt verteld hoe een Duits-Argentijns echtpaar ontdekt dat de SS‑schutter op de gruwelijke Holocaust‑foto “Der letzte Jude in Winniza” hun eigen oom is, en hoe die onthulling hun beeld van de familie voorgoed verandert.

Stap voor stap groeit tijdens hun onderzoek het besef dat “de man met de pistoolhouding” niet zomaar een anonieme dader is, maar de oom uit de familie, wat het beeld een gruwelijk persoonlijke lading geeft.

In combinatie met archiefbronnen over de Einsatzgruppe C, zijn SS‑loopbaan en zijn aanwezigheid in dezelfde regio in juli 1941 ontstaat een “meer dan 99 procent” zekere identificatie: de schutter is Jakobus Onnen.

Voor Johanna Hellmerichs (83) is Onnen niet alleen een historische figuur maar “Onkel Jakobus”, die in familieverhalen voorkwam zonder dat zijn rol als Holocaust‑dader ooit werd uitgesproken.

Door mee te werken aan historische publicaties en interviews kiezen zij ervoor de stilte te doorbreken: niet om vergiffenis te vragen voor de dader, maar om de slachtoffers zichtbaar te maken en de banaliteit van het kwaad een herkenbaar gezicht te geven.

Het ontmaskeren van daders is voor Duitsers altijd een lastige opgave geweest, niet alleen in de rechtbank, maar ook thuis aan de keukentafel. Duitsland wordt vaak geprezen voor de manier waarop het met het verleden omgaat. Toen Friedrich Merz in september de openingsrede hield in de heropende synagoge aan de Reichenbachstrasse in München, brak zijn stem. Het verwerken van het verleden, de herinnering eraan – dit blijven twee belangrijke thema's in Duitsland.

Maar als het om de eigen familie gaat, neemt de behoefte aan duidelijkheid vaak af. In een onderzoek in opdracht van Die Zeit in januari 2025 categoriseerde slechts drie procent van de respondenten hun voorouders als 'nazi-aanhangers'. Mijn grootvader was geen nazi. Moordenaars? Dat moet iemand anders geweest zijn.

Johanna Hellmerichs wist lange tijd weinig meer over haar oom. Uiteindelijk kwam ze erachter dat hij bij de SS had gezeten en in de oorlog was omgekomen. Haar moeder vertelde haar eens over een brief van het front. Johanna Hellmerichs herinnert zich de exacte woorden van haar moeder niet meer, alleen dat hij iets had laten doorschemeren. "Dat hij dingen had gedaan die niet goed waren."

En daarmee was de zaak voorlopig afgesloten. Niemand in de familie sprak over hem.

Nu weet ze dus meer. Oom Jacob heeft inderdaad dingen gedaan die niet goed waren. En ze is daar open over, zodat Duitsers (en andere mensen, bijvoorbeeld als het over koloniale oorlogen gaat) ook eens nadenken over hun familie. En over hoe ons gedrag er later uitziet.