Zo werd in Delft gemarteld – en gedood namens Oranje

Op school leren we dat Willem van Oranje, vader des Vaderlands, werd vermoord door de katholiek Baltasar Gerards en dat die diens verdiende loon kreeg. Aan dat laatste is niets overdreven. Maar dat wordt op school overgeslagen.

In de zomer van 1584 verandert Delft vier dagen lang in een toneel van wraak. De man die Willem van Oranje doodschoot, Balthasar Gerards, wordt niet alleen gestraft, maar tot in elk detail vernederd, gefolterd en in stukken gedeeld. Dit is het verhaal van hoe de jonge Franse katholiek in Delft eindigt – als gruwelijk spektakel aan de stadspoorten.

Nog in de eerste nacht van zijn gevangenschap wordt Balthasar Gerards aan een paal gehangen en met zwepen gegeseld in een poging te achterhalen of hij medeplichtigen heeft. Zijn wonden worden vervolgens met honing ingesmeerd, waarna men een bok laat komen om met zijn ruwe tong de honing – en daarmee het beschadigde vlees – van zijn lichaam te likken, maar het dier weigert hem aan te raken. De rest van de nacht ligt Gerards met handen en voeten aan elkaar gebonden als een bal, zodat hij niet kan slapen.

Ook de dagen erna blijft de marteling doorgaan. Hij wordt opnieuw aan de paal gehangen, met zijn handen op de rug gebonden, terwijl aan ieder van zijn grote tenen gewichten van ongeveer driehonderd pond worden bevestigd. Een half uur lang trekken de gewichten aan zijn lichaam, tot de pezen onder extreme spanning staan.

Na deze sessies krijgt Gerards schoenen van ruw, ongelooid hondenleer aan, ingesmeerd en bewust twee vingers te klein. Hij wordt bij een vuur geplaatst, zodat het leer door de hitte krimpt en in zijn voeten snijdt; als de schoenen uiteindelijk worden uitgetrokken, komt het half gebraden vel van zijn voeten mee.

Daar blijft het niet bij. Beulen drukken brandende fakkels in zijn oksels en steken naalden en spijkers diep onder zijn nagels. Hij wordt overgoten met brandend spekvet en krijgt een hemd aangetrokken dat doordrenkt is met alcohol, waarna het wordt aangestoken. De bedoeling is duidelijk: niet alleen pijn, maar totale vernedering en ontmenselijking van de moordenaar van de prins.

Ondanks alle martelingen blijft Gerards tijdens ondervragingen opvallend spaarzaam met informatie over mogelijke opdrachtgevers. De Delftse schepenbank besluit dat zijn straf “rigoureus” moet zijn, als afschrikwekkend voorbeeld voor ieder die het in zijn hoofd haalt een vorst te doden. Op 14 juli 1584 wordt hij berecht; het vonnis voorziet in een langzaam, demonstratief en tot in detail geregisseerd einde.

De officiële straf bestaat uit foltering, vierendeling en het tentoonstellen van zijn lichaam aan de stadspoorten. De rechterhand waarmee hij de fatale schoten heeft gelost, krijgt in het vonnis een speciale, symbolische rol.

Op de dag van zijn executie wordt Balthasar Gerards op een schavot geleid en aan een paal vastgebonden, terwijl het volk toestroomt om de straf met eigen ogen te zien. Voor zijn ogen breken de beulen eerst het pistool in stukken waarmee hij Willem van Oranje heeft gedood, een rituele breuk met zijn daad.

Daarna begint de eigenlijke marteling op het schavot. Zijn rechterhand, waarmee hij de schoten afvuurde, wordt tussen een roodgloeiend wafelijzer geklemd totdat die vrijwel geheel is verbrand. Vervolgens wordt hij op meerdere plaatsen op zijn lichaam met gloeiende tangen bewerkt, een serie brandwonden die stuk voor stuk aan de menigte tonen hoe zwaar tirannenmoord wordt bestraft.

Wanneer zijn hand is verwoest en zijn lichaam op talloze plekken is verbrand, wordt Gerards uitgekleed, geblinddoekt en opnieuw aan de paal gebonden, om daarna op een bank te worden uitgestrekt. De beulen hakken zijn geslachtsdelen af, snijden zijn buik tot aan zijn borst open en trekken zijn ingewanden naar buiten. Het onderste deel van zijn ingewanden wordt vervolgens samengepakt en afgesneden, terwijl hij volgens getuigen “bij zinnen” blijft en zachtjes lijkt te bidden.

Daarna wordt zijn borst opengekliefd, zijn nog kloppende hart uit het lichaam gerukt en in zijn gezicht gesmeten – op dat moment ziet men hem de geest geven. Pas na deze laatste, symbolische daad – het letterlijk uitrukken van het hart van de tirannenmoordenaar – is zijn marteldood voltooid.

De executie eindigt niet bij zijn dood. Het lichaam van Balthasar Gerards wordt gevierendeeld: zijn romp, ledematen en hoofd worden van elkaar gescheiden met het expliciete doel ze in de stad tentoon te stellen. Zijn hoofd wordt op een staak gespietst en op de Schoolpoort geplaatst, terwijl de overige lichaamsdelen aan verschillende Delftse stadspoorten worden opgehangen: de Haagpoort, Oostpoort, Ketelpoort en Waterslootsepoort.

Zo wordt Delft zelf het macabere decor van de afrekening met de moordenaar van de Vader des Vaderlands. Iedereen die de stad verlaat of binnenkomt, ziet vanaf 1584 de resten van Balthasar Gerards boven de poorten, als permanente waarschuwing tegen aanslagen op de gevestigde macht.