Astronomen zochten planeten en vonden een 'onmogelijk' drievoudig stersysteem in onze kosmische achtertuin
Wetenschap
“We waren eigenlijk op zoek naar planeten,” zegt astronoom Étienne
Artigau. “In plaats daarvan vonden we iets veel verrassenders.” Op 28
lichtjaar van de Aarde stuitte zijn team op drie sterren die om elkaar
heen draaien. Twee ervan zijn al dood.
Het stersysteem heet Welopōʻai. Artigau, van het instituut voor
exoplaneetonderzoek IREx van de Université de Montréal, beschrijft de
ontdekking deze week in het vakblad Astronomy &
Astrophysics.
Een rode dwerg met twee dode sterren als gezelschap
In het midden draait een rode dwerg, een ster die veel kleiner en
zwakker is dan de zon. Dicht bij hem staat een witte dwerg: het extreem
compacte restant van een ster als de zon die zijn brandstof heeft
opgebruikt. Een tweede witte dwerg cirkelt op veel grotere afstand om
dat paar heen.
Een vergelijkbaar systeem is binnen 100 lichtjaar van de aarde niet
bekend. Bij natuurkundigen zijn zulke dode sterren geliefd als
meetinstrument, zoals bij witte
dwergen als val voor donkere materie.
De ster schommelde duizend keer harder dan verwacht
Het team zocht met het instrument SPIRou van de Canada-France-Hawaii
Telescope, op de Hawaïaanse berg Maunakea. SPIRou meet hoe een ster een
klein beetje heen en weer beweegt als er een planeet omheen draait.
Bij deze rode dwerg schommelde de snelheid met bijna 16 kilometer per
seconde, ruim duizend keer meer dan verwacht. Na bijna vijf jaar
metingen stond vast dat de onzichtbare begeleider zwaarder was dan de
helft van de zon. Charles-Antoine Parent, student aan de Université
Laval en medeauteur, legt uit waarom het team toen aan een dode ster
dacht.
De ongewone combinatie van een grote massa en heel weinig licht liet maar één verklaring over: het was het restant van een dode ster.- Charles-Antoine Parent, student Université Laval, medeauteur
Een witte dwerg lag het meest voor de hand, zegt Parent, al konden ze
een neutronenster of zelfs een zwart gat niet uitsluiten. Met het
instrument ʻAlopeke op de Gemini North-telescoop, ook op Maunakea, kwam
het antwoord. Op scherpe opnamen verscheen een zwak puntje vlak naast de
rode dwerg: een witte dwerg. Zo spoorden astronomen deze zomer ook de
verborgen partnerster van Betelgeuze op.
In cijfers
- 27,6 lichtjaar ligt Welopōʻai van de aarde, volgens de studie.
- 4,6 astronomische eenheden, ruim vier keer de afstand van de aarde tot de zon, zit er tussen de rode dwerg en de nabije witte dwerg. Ze draaien in 9,8 jaar om elkaar heen.
- 0,62 keer de massa van de zon weegt die witte dwerg, gemeten met een onzekerheid van 0,7 procent. De rode dwerg weegt 0,42 zonsmassa.
- 124 astronomische eenheden staat de tweede witte dwerg vanaf de aarde gezien van het paar af. Een rondje duurt meer dan duizend jaar.
Zelden is de massa van een witte dwerg zo precies gemeten. Daarmee
toetsen astronomen hun modellen over hoe sterren leven en sterven.
De rode dwerg had opgeslokt kunnen worden
Voordat hij een witte dwerg werd, was de nabije begeleider een ster
die zo’n 40 procent zwaarder was dan de zon. Aan het eind van zijn leven
zwol hij op tot een reus van enkele honderden keren zijn oorspronkelijke
omvang. De rode dwerg draaide zo dichtbij dat een heftige wisselwerking
tussen de twee bijna onvermijdelijk was.
In veel vergelijkbare systemen slokt de opzwellende ster zijn
begeleider op, of smelten de twee samen. De rode dwerg van Welopōʻai
overleefde het. Hij draait nu in een verrassend wijde en stabiele baan,
iets dichter bij zijn partner dan Jupiter bij de zon.
Dit systeem zou niet moeten bestaan. We hebben geen sluitende verklaring voor hoe het zo gekomen is.- Patrick Dufour, hoogleraar en specialist in witte dwergen, Université de Montréal
De derde ster kan het raadsel oplossen
Die vraag bepaalt de volgende waarnemingen, zegt Dufour. Het team wil
weten hoe de zwaartekracht van de drie sterren op elkaar inwerkt en of
dat de vreemde geschiedenis van het systeem kan verklaren. Een simulatie
van de universiteit, met rekenwerk van Alexandre Correia van de
Universiteit van Coimbra, laat zien hoe de banen in de loop van de tijd
veranderen.
Zelfs als we naar planeten zoeken, heeft het heelal vaak iets totaal onverwachts voor ons in petto.- Étienne Artigau, astronoom IREx, Université de Montréal
De naam kozen ze via A Hua He Inoa, een programma van het ʻImiloa
Astronomy Center op Hawaï dat hemellichamen Hawaïaanse namen geeft. Welo
betekent een geërfde familietrek, pōʻai een baan of cirkel. Samen maakt
dat een pad van familietrekken, voor een familie van drie sterren
waarvan er twee hun brandstof al lang hebben opgebruikt.
Meer weten?
Lees ook
POPULAIR NIEUWS

Paprikachips 'om verslaafd aan te raken': in Nederlandse blindtests wint vaak gewoon het huismerk

Wat verdienen kappers? Dit is het salaris in Nederland en omliggende landen

Oud-pandjesprins Bernhard voor de rechter om 'snelste sloep' die te traag zou zijn

Tandartsverzekering voor 2027? Bij 102 van de 110 pakketten betaal je meer premie dan je terugkrijgt, en het goedkoopste pakket van vorig jaar wordt €250 duurder

Boze bellers treffen de verkeerde tandarts na nieuws over kooigevecht



