Naar inhoud springen

Astronomen zochten planeten en vonden een 'onmogelijk' drievoudig stersysteem in onze kosmische achtertuin

Wetenschap
Artistic illustration of the Welopōʻai triple-star system, located just 28 light-years from Earth.
“We waren eigenlijk op zoek naar planeten,” zegt astronoom Étienne Artigau. “In plaats daarvan vonden we iets veel verrassenders.” Op 28 lichtjaar van de Aarde stuitte zijn team op drie sterren die om elkaar heen draaien. Twee ervan zijn al dood.
Het stersysteem heet Welopōʻai. Artigau, van het instituut voor exoplaneetonderzoek IREx van de Université de Montréal, beschrijft de ontdekking deze week in het vakblad Astronomy & Astrophysics.

Een rode dwerg met twee dode sterren als gezelschap

In het midden draait een rode dwerg, een ster die veel kleiner en zwakker is dan de zon. Dicht bij hem staat een witte dwerg: het extreem compacte restant van een ster als de zon die zijn brandstof heeft opgebruikt. Een tweede witte dwerg cirkelt op veel grotere afstand om dat paar heen.
Een vergelijkbaar systeem is binnen 100 lichtjaar van de aarde niet bekend. Bij natuurkundigen zijn zulke dode sterren geliefd als meetinstrument, zoals bij witte dwergen als val voor donkere materie.

De ster schommelde duizend keer harder dan verwacht

Het team zocht met het instrument SPIRou van de Canada-France-Hawaii Telescope, op de Hawaïaanse berg Maunakea. SPIRou meet hoe een ster een klein beetje heen en weer beweegt als er een planeet omheen draait.
Bij deze rode dwerg schommelde de snelheid met bijna 16 kilometer per seconde, ruim duizend keer meer dan verwacht. Na bijna vijf jaar metingen stond vast dat de onzichtbare begeleider zwaarder was dan de helft van de zon. Charles-Antoine Parent, student aan de Université Laval en medeauteur, legt uit waarom het team toen aan een dode ster dacht.
De ongewone combinatie van een grote massa en heel weinig licht liet maar één verklaring over: het was het restant van een dode ster.
- Charles-Antoine Parent, student Université Laval, medeauteur
Een witte dwerg lag het meest voor de hand, zegt Parent, al konden ze een neutronenster of zelfs een zwart gat niet uitsluiten. Met het instrument ʻAlopeke op de Gemini North-telescoop, ook op Maunakea, kwam het antwoord. Op scherpe opnamen verscheen een zwak puntje vlak naast de rode dwerg: een witte dwerg. Zo spoorden astronomen deze zomer ook de verborgen partnerster van Betelgeuze op.

In cijfers

  • 27,6 lichtjaar ligt Welopōʻai van de aarde, volgens de studie.
  • 4,6 astronomische eenheden, ruim vier keer de afstand van de aarde tot de zon, zit er tussen de rode dwerg en de nabije witte dwerg. Ze draaien in 9,8 jaar om elkaar heen.
  • 0,62 keer de massa van de zon weegt die witte dwerg, gemeten met een onzekerheid van 0,7 procent. De rode dwerg weegt 0,42 zonsmassa.
  • 124 astronomische eenheden staat de tweede witte dwerg vanaf de aarde gezien van het paar af. Een rondje duurt meer dan duizend jaar.
Zelden is de massa van een witte dwerg zo precies gemeten. Daarmee toetsen astronomen hun modellen over hoe sterren leven en sterven.

De rode dwerg had opgeslokt kunnen worden

Voordat hij een witte dwerg werd, was de nabije begeleider een ster die zo’n 40 procent zwaarder was dan de zon. Aan het eind van zijn leven zwol hij op tot een reus van enkele honderden keren zijn oorspronkelijke omvang. De rode dwerg draaide zo dichtbij dat een heftige wisselwerking tussen de twee bijna onvermijdelijk was.
In veel vergelijkbare systemen slokt de opzwellende ster zijn begeleider op, of smelten de twee samen. De rode dwerg van Welopōʻai overleefde het. Hij draait nu in een verrassend wijde en stabiele baan, iets dichter bij zijn partner dan Jupiter bij de zon.
Dit systeem zou niet moeten bestaan. We hebben geen sluitende verklaring voor hoe het zo gekomen is.
- Patrick Dufour, hoogleraar en specialist in witte dwergen, Université de Montréal

De derde ster kan het raadsel oplossen

Die vraag bepaalt de volgende waarnemingen, zegt Dufour. Het team wil weten hoe de zwaartekracht van de drie sterren op elkaar inwerkt en of dat de vreemde geschiedenis van het systeem kan verklaren. Een simulatie van de universiteit, met rekenwerk van Alexandre Correia van de Universiteit van Coimbra, laat zien hoe de banen in de loop van de tijd veranderen.
Zelfs als we naar planeten zoeken, heeft het heelal vaak iets totaal onverwachts voor ons in petto.
- Étienne Artigau, astronoom IREx, Université de Montréal
De naam kozen ze via A Hua He Inoa, een programma van het ʻImiloa Astronomy Center op Hawaï dat hemellichamen Hawaïaanse namen geeft. Welo betekent een geërfde familietrek, pōʻai een baan of cirkel. Samen maakt dat een pad van familietrekken, voor een familie van drie sterren waarvan er twee hun brandstof al lang hebben opgebruikt.
Meer weten?
loading

Loading