Waarom de zelfhulpindustrie één ongemakkelijke waarheid liever verzwijgt

Loesje zei het ooit al: het leven is een feest maar je moet zelf de slingers ophangen. Met andere woorden: je geluk heb je zelf in de hand. De zelfhulpindustrie heeft er een heel verdienmodel van gemaakt: lees de juiste boeken, mediteer en schrijf dagelijks op waar je dankbaar voor bent. Dan volgt geluk vanzelf.

Maar laat je niets wijs maken. Steeds meer wetenschappelijk onderzoek wijst op een ongemakkelijke waarheid: een aanzienlijk deel van hoe gelukkig we ons gemiddeld voelen, is simpelweg een kwestie van genetische aanleg. 

En dat idee is minder nieuw dan veel mensen denken. Al in 1969 schreef de beroemde psycholoog Abraham Maslow – bekend van de piramide van menselijke behoeften – een hoofdstuk over wat hij biologische onrechtvaardigheid noemde. Hij stelde dat sommige mensen toevallig gezonder, slimmer of emotioneel stabieler worden geboren dan anderen. Niet door verdienste, maar door geluk.

Toch besloot Maslow het hoofdstuk nooit te publiceren. Hij was bang dat zijn ideeën verkeerd zouden worden gebruikt. Ruim een halve eeuw later lijkt zijn angst nog altijd door te werken. Over sociale ongelijkheid wordt volop gesproken. Over genetische ongelijkheid veel minder.

Maar het bewijs is inmiddels stevig. Uit een bekende tweelingstudie uit 1996 bleek dat factoren als inkomen, opleiding, religie en burgerlijke staat verrassend weinig verklaren van iemands algemene geluksniveau. Genetische verschillen bleken veel belangrijker. Latere analyses schatten dat ongeveer 30 tot 40 procent van het verschil in geluk erfelijk is. Kijken onderzoekers naar het stabiele geluksniveau – de zogenoemde basis waar mensen na tegenslagen of successen vaak weer naartoe terugkeren – dan loopt dat zelfs op tot ongeveer 70 à 80 procent.

Dat betekent niet dat geluk vaststaat. Sterker nog: hoe gelukkig je je vandaag voelt, wordt grotendeels bepaald door je omgeving. Een fijne vakantie, een slechte werkdag of een leuke ontmoeting kunnen je stemming direct beïnvloeden. Genen bepalen vooral waar je emotionele 'basistemperatuur' ongeveer ligt.

Dat verschil wordt misschien wel het duidelijkst bij depressie. Onderzoekers hebben inmiddels honderden genetische varianten gevonden die samen de kans op een depressie beïnvloeden. Er bestaat geen depressiegen, maar sommige mensen worden simpelweg geboren met een grotere kwetsbaarheid. Hun hersenen keren gemakkelijker terug naar somberheid dan die van anderen.

Juist daarom kan de boodschap van sommige zelfhulpgoeroes hard aankomen. Wie ondanks therapie, beweging, medicatie of dankbaarheidsoefeningen blijft worstelen, krijgt soms impliciet de indruk dat hij of zij niet genoeg zijn best doet. Terwijl de wetenschap iets anders laat zien: dezelfde inspanning levert niet bij iedereen hetzelfde resultaat op.

Dat betekent overigens niet dat inspanning zinloos is. Genetische aanleg is geen levenslange gevangenis. Een ondersteunende omgeving, goede relaties, passend werk en professionele hulp kunnen een groot verschil maken. Sommige mensen blijken zelfs extra gevoelig voor positieve omstandigheden. Dezelfde biologische eigenschappen die iemand kwetsbaarder maken in een slechte omgeving, kunnen ervoor zorgen dat diegene juist uitzonderlijk opbloeit in de juiste omstandigheden.

Misschien is dat wel de belangrijkste les. Niet iedereen beklimt dezelfde berg. Sommigen beginnen simpelweg op een steilere helling. Dat erkennen is geen uitnodiging om op te geven, maar juist een reden om met meer compassie naar jezelf én naar anderen te kijken.

Want verantwoordelijkheid nemen voor je leven blijft belangrijk. Alleen hoeft dat niet te betekenen dat je jezelf de schuld geeft van de kaarten die je bij je geboorte kreeg uitgedeeld.

Bron: Psychology Today