Is ADHD een bewezen aandoening of hebben we gewoon een groep karaktertrekken een naam gegeven?

Snel afgeleid, impulsief, altijd met tien dingen tegelijk bezig, moeite met stilzitten of juist eindeloos uitstellen. Het zijn eigenschappen die vrijwel iedereen herkent. Tegenwoordig krijgen ze ook gemakkelijk het etiket ADHD. Dat roept een interessante vraag op: is ADHD werkelijk een aantoonbare aandoening of hebben we een verzameling menselijke karaktereigenschappen tot stoornis verklaard?

Het wetenschappelijke antwoord is genuanceerder dan beide kampen soms doen vermoeden.

Om te beginnen bestaat er geen medische test die ADHD kan aantonen. Geen bloedwaarde, hersenscan of genetische test geeft de uitslag ‘ADHD’. De diagnose wordt gesteld aan de hand van gedrag, voorgeschiedenis en de mate waarin iemand in het dagelijks leven wordt beperkt. Volgens de richtlijnen moeten de kenmerken bovendien regelmatig voorkomen, in minstens twee belangrijke omgevingen, bijvoorbeeld thuis én op het werk, en daadwerkelijk tot beperkingen leiden.

Daarmee bevat de sceptische vraag wel degelijk een kern van waarheid. Onoplettendheid, impulsiviteit en hyperactiviteit zijn geen eigenschappen die uitsluitend voorkomen bij mensen met ADHD. Ze zijn dimensioneel: iedereen bevindt zich ergens op die schaal. De psychiatrie trekt vervolgens een grens waar de combinatie van kenmerken zo sterk en hardnekkig wordt dat iemand er substantieel door wordt gehinderd.

Maar daaruit volgt niet dat ADHD willekeurig is bedacht. Een van de sterkste argumenten daarvoor komt uit genetisch onderzoek. Tweelingonderzoek vindt consequent een sterke erfelijke component. Voor ADHD-kenmerken liggen schattingen vaak rond de 70 tot 80 procent. Dat betekent niet dat ‘80 procent van iemands ADHD genetisch bepaald is’, maar dat genetische verschillen een groot deel verklaren van de verschillen tussen mensen in een onderzochte populatie. Recent genetisch onderzoek bevestigt dat beeld: er bestaat geen enkel ADHD-gen, maar zeer veel genetische varianten dragen elk een klein beetje bij aan de kans op ADHD.

Ook bij hersenonderzoek worden gemiddeld verschillen gevonden tussen groepen mensen mét en zonder ADHD. Maar de overlap is eigenlijk te groot. Je kunt dus niet naar het brein van één persoon kijken en zeggen: kijk, daar zit de ADHD.

Misschien is dat de beste manier om naar ADHD te kijken. De onderliggende verschillen in aandacht, impulscontrole en activiteit zijn echt, meetbaar en sterk erfelijk. De precieze grens waarop we die verschillen ADHD noemen, is daarentegen een menselijke, klinische afspraak.

Dat is niet zo uitzonderlijk. Ook hoge bloeddruk loopt geleidelijk op, terwijl artsen ergens een grens moeten trekken waar behandeling zinvol wordt.

Een grote internationale consensusanalyse verzamelde 208 conclusies over ADHD waarvoor volgens de auteurs stevig empirisch bewijs bestaat. De wetenschap ondersteunt dus niet het idee dat ADHD simpelweg een verzonnen etiket is. Maar evenmin bestaat er één biologisch kenmerk dat mensen keurig verdeelt in ADHD en geen ADHD.

ADHD is daarmee zowel een verzameling menselijke eigenschappen als een echte klinische aandoening. Het verschil zit uiteindelijk niet alleen in welke eigenschappen je hebt, maar vooral in hun intensiteit, combinatie, duur en de problemen die ze in het dagelijks leven veroorzaken.