Waarom voelt het zo goed om iets aan een chatbot te vragen?

AI, zoals ChatGPT, wordt lang niet alleen gebruikt om informatie te vinden, maar ook voor emotionele geruststelling en helderheid. Dat geruststellende gevoel zegt veel over hoe ons brein omgaat met onzekerheid, feedback en beloning.

Psychologisch gezien is dit geen nieuw fenomeen. Mensen zoeken al eeuwen geruststelling wanneer ze twijfelen, stress ervaren of vastlopen. Wat wel nieuw is, is hoe snel en laagdrempelig die geruststelling nu beschikbaar is.

Onderzoek laat zien dat mensen vaak dezelfde vragen herhalen, niet omdat ze nieuwe informatie nodig hebben, maar om hun angst te verminderen. Denk aan eindeloos googelen bij gezondheidsklachten. Het doel is dan niet zozeer een oplossing, maar emotionele verlichting.

Chatbots passen perfect in dat patroon. Veel gebruikers keren terug om te checken of hun gedachten logisch zijn, of hun reactie normaal is, of ze niets over het hoofd zien. Het antwoord zelf telt, maar het gevoel van bevestiging telt minstens zo zwaar.

Ons brein is sterk gericht op voorspellen en corrigeren. Als onzekerheid snel wordt opgelost, registreert het brein dat als iets positiefs. Neurobiologisch gezien speelt dopamine hier een rol: die stof helpt ons te leren van feedback en motiveert gedrag dat eerder een prettig resultaat opleverde.

Hoewel we nog geen directe metingen hebben van dopamine bij AI-gebruik, weten we wel dat snelle, duidelijke feedback – precies wat chatbots bieden – dezelfde beloningscircuits kan activeren als andere digitale omgevingen die onze aandacht vasthouden. Het gevoel van 'opgelost' zijn, kan al voldoende zijn om als belonend te worden ervaren.

Je brein heeft geen grote beloningen nodig om te leren. Kleine signalen zoals duidelijkheid, bevestiging of opluchting zijn vaak genoeg. Als een chatbot precies op het juiste moment geruststelt, onthoudt het brein dat.

Langzaam ontstaat een patroon: als ik twijfel, helpt dit. Zo wordt het logisch dat mensen bij stress, onzekerheid of besluiteloosheid steeds opnieuw bij AI aankloppen.

In tegenstelling tot zoekmachines voelt een chatbot als een gesprek. De taal is persoonlijk, de toon empathisch en er lijkt aandacht te zijn voor emotie. Ons brein reageert sterk op zulke sociale signalen, zelfs als we rationeel weten dat de ander geen mens is. Het gaat om de interactie, niet om de bron.

Diezelfde mechanismen hebben ook een keerzijde. Snelle geruststelling kan reflectie verdringen. Zelfverzekerde antwoorden kunnen twijfel verhullen. En het prettige gevoel erna kan afhankelijkheid versterken.

Bewust AI gebruiken betekent niet dat je het moet vermijden, maar dat je jezelf afvraagt waarom je het inzet. Zoek je inzicht of vooral directe geruststelling? Geef je ruimte aan onzekerheid? En combineer je AI-advies met menselijk oordeel en echte verbinding?

AI heeft onze behoefte aan geruststelling niet gecreëerd. Het levert die alleen efficiënter dan ooit. Door de psychologie achter die opluchting te herkennen, houden we grip op onze nieuwsgierigheid, veerkracht en autonomie.

Bron: Psychology Today