Op hete dagen gaat de portemonnee dicht — behalve in de stad

De hittegolf duurde twaalf dagen, van 18 tot en met 29 juni, en piekte op 26 juni met 39,4 graden in het Limburgse Ell. Voor het eerst in de geschiedenis gaf het KNMI die dag code rood af vanwege extreme hitte.

Een analyse van geanonimiseerde dagelijkse betaaltransacties per gemeente laat zien wat dat met onze portemonnee deed: aan het einde van de hittegolf was er gemiddeld 4 procent minder uitgegeven dan normaal in zo'n periode. Over de hele hittegolf gaat het naar schatting om grofweg 370 miljoen euro aan bestedingen die niet werden gedaan.

De daling zat vooral bij online aankopen en geldopnames. De pinbetalingen bleven gemiddeld genomen juist ongeveer gelijk — en dat gemiddelde verhult het interessantste patroon van deze hittegolf.

In de eerste warme dagen, toen code geel gold, werd er méér gepind dan normaal. Pas toen de hitte extreem werd en code rood van kracht was, zakten de pinbestedingen significant. De relatie tussen temperatuur en consumptie is dus niet rechtlijnig.

Hoe intenser de hitte, hoe groter de daling: in gemeenten met code rood liep de consumptie harder terug dan in gebieden met code geel of oranje. Maar zelfs binnen dat code-roodgebied liepen de verschillen flink uiteen.

In zeer sterk stedelijke gemeenten bleef de terugval beperkt. De uitgaven bij eet- en drinkgelegenheden lagen daar tijdens de heetste dagen zelfs hóger dan normaal, terwijl ze in de rest van het land daalden. De verklaring ligt voor de hand: een stadswoning warmt harder op, en een gekoeld café of winkelcentrum is dichtbij.

Buiten de steden ontstond het omgekeerde beeld. Daar daalden de brandstofuitgaven sterk — een duidelijke aanwijzing dat mensen hun verplaatsingen schrapten. In plattelandsgemeenten als het Friese Waadhoeke en Berkelland in de Achterhoek liepen de bestedingen naar schatting 10 tot 15 procent terug.

Twee verklaringen liggen op tafel. Wie buiten de stad woont, heeft vaker een tuin of andere groene buitenruimte en hoeft de deur dus niet uit voor verkoeling. Bovendien wonen er relatief meer ouderen, een groep die het advies om inspanning en verplaatsingen te beperken vaker opvolgt.

Landelijk werd er wel één ding overal hetzelfde gedaan: meer boodschappen bij de supermarkt, minder bij de overige winkels.

En de schade? Die valt mee. Zodra de temperaturen zakten, gaven huishoudens tijdelijk méér uit dan gebruikelijk. Vier dagen na de hittegolf was de hele consumptiedaling volledig ingehaald. Extreme hitte leidt dus vooral tot een verschuiving van bestedingen in tijd en plaats, niet tot structureel verlies.

Wel een kanttekening: het gaat om één hittegolf, gemeten tegen de weken ervoor. Of hetzelfde patroon opgaat bij een hete zomer die weken aanhoudt, moet nog blijken.