Alarmfase 2: Nederland verdeelt zijn water nu volgens noodregels

Nederland verkoopt zichzelf sinds de zeventiende eeuw als het land dat het water de baas is. Deze zomer is het omgekeerde het probleem: er is te weinig. Het kabinet zit op niveau 2 van vier, de sluizen gaan minder vaak open, hele kanalen zijn dicht en in Den Haag wordt overlegd over de verdeling van wat er nog is.

Het gaat niet om de kraan thuis. Die blijft lopen. Het gaat om alles wat daarachter zit: de scheepvaart, de landbouw, de natuur, de dijken en de vraag wie er als eerste zonder komt te zitten.

De Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling schaalde op 1 juli op naar ‘dreigend watertekort’. Vijftien dagen later was dat niveau achterhaald en ging Nederland naar ‘feitelijk watertekort’ — niveau 2 van vier, voor het eerst sinds 2022. In gewoon Nederlands: er is niet genoeg water om alle wensen te bedienen, dus wordt er verdeeld volgens een landelijke prioriteitenlijst.

Die lijst stamt uit de droogtecrisis van 2003 en is opmerkelijk nuchter. Bovenaan staan de stabiliteit van dijken en kades, het voorkomen van bodemverzakking en onherstelbare natuurschade. Daarna komt drinkwater. Landbouw krijgt water als de rest veilig is. Boeren en tuinders staan dus achteraan, en dat merken ze.

Bij Lobith kwam medio juli minder Rijnwater het land binnen dan ooit in een julimaand gemeten. De afvoer zakte onder de 782 kubieke meter per seconde uit het rampjaar 1976 en dook later richting de 715. Deze week ligt de aanvoer rond de 650 tot 700 kuub, ongeveer een derde van de kleine 1.900 die in juli normaal is.

De oorzaak ligt duizend kilometer stroomopwaarts. Er valt weinig regen in de stroomgebieden, en het smeltwater in de Alpen is al maanden op. Bij Basel stroomt ruwweg de helft van wat gebruikelijk is. Wageningse onderzoekers verwachten dat de lage afvoeren tot minstens september aanhouden.

De vaardiepte krimpt, dus schepen kunnen minder zwaar worden beladen. Miljoenen tonnen zand, kolen en brandstof moeten in meer reizen worden verplaatst. Koninklijke Binnenvaart Nederland ziet gevolgen voor levertijden en transportkosten, maar durft niet te zeggen of producten in de winkel duurder worden — dat hangt af van de contracten die schippers met bedrijven hebben gesloten. Wat de sector precies verliest, kan de branchevereniging daarom niet becijferen.

Op de vrachtmarkt is het minder vaag. Een tankschip van Rotterdam naar Karlsruhe kostte eind juni ongeveer 45 euro per ton. Nu staat het tarief op 120 tot 125 euro. Dat is geen conjunctuur, dat is een fysieke bottleneck bij het Duitse knelpunt Kaub, waar de peilstok deze week rond de 27 centimeter stond en waar het record van 25 centimeter uit oktober 2018 binnen dagen kan sneuvelen.

Het scherpste voorbeeld staat in Overijssel. Rijkswaterstaat sloot de sluizen bij Eefde vanaf 25 juli voor de scheepvaart, waardoor het Twentekanaal op slot ging. Reden: op het traject Almelo–De Haandrik moet het peil minimaal 9,10 meter boven NAP blijven, anders dreigt de kade die tegelijk waterkering is te verzakken. Pompen en beperkte sluisbediening bleken niet genoeg, dus gaat al het beschikbare water naar het peil in plaats van naar de schepen.

De rekening loopt op: volgens KBN kost de sluiting de regionale economie tussen 125.000 en 500.000 euro per dag. Duurt het twee weken, dan gaat het om miljoenen. De haven van Deventer moest eveneens dicht, en Twente vraagt om compensatie.

Ook de riviercruise loopt vast. Vanuit Arnhem stroomopwaarts naar Duitsland varen kan al niet meer: het eerste stuk Nederrijn tussen Arnhem en de IJsselkop is te ondiep. Schepen nemen minder brandstof en water mee om hoger te liggen en vertrekken ’s ochtends vroeg, omdat een schip zich bij hogere snelheid vastzuigt aan de bodem. Waar normaal 10 tot 12 kilometer per uur wordt gevaren, wordt de 10 niet eens gehaald.

Verder weg is het erger. Op de Donau liggen Nederlandse schepen vast en zijn passagiers per vliegtuig naar huis gebracht. Reizigers die Boedapest hadden geboekt, mogen hun vakantiebestemming voorlopig als suggestie beschouwen.

Landinwaarts is de kaart bijna volledig rood. In vrijwel alle hoger gelegen gebieden gelden brede onttrekkingsverboden: bij Waterschap Limburg is de crisisorganisatie geactiveerd en mag er sinds 17 juli helemaal geen water meer uit rivieren, beken en sloten worden gepompt. Waterschap De Dommel stelde voor het eerst een verbod in voor het volledige beheergebied, Rijn en IJssel en Vechtstromen deden hetzelfde. Wie zijn tuin met slootwater wil sproeien, is dus ook aan de beurt.

In het westen dringt het zeewater op. Het Hoogheemraadschap van Rijnland verwacht binnenkort ‘pijnlijke maatregelen’ te moeten nemen en overweegt de sluis bij Spaarndam volledig dicht te houden en voor het eerst een sproeiverbod in te stellen voor tuinen, sportvelden en gewassen. Om zout tegen te houden kan de stuw in de Lek bij Hagestein deels open, zodat meer zoet water naar het westen stroomt.

En de dijken? Die krijgen extra inspecties. Een rondgang langs de waterschappen leverde oppervlakkige scheuren op, maar geen gevaarlijke situaties. Kleidijken kunnen droogte redelijk verdragen. Dat is, voorlopig, het beste nieuws van deze zomer.

Het neerslagtekort nadert de 275 millimeter, terwijl recordjaar 1976 op ongeveer 290 uitkwam. Nederland zit dus halverwege de zomer al droger dan een uitzonderlijk droog jaar, met augustus en september nog voor de boeg. De landelijke droogtemonitor noemt de situatie voor de landbouw inmiddels ‘ernstig’ en verwacht dat het de komende week verder verslechtert.

Zowel in Nederland als in de stroomgebieden van de Rijn en de Maas wordt opnieuw een warme periode verwacht met nauwelijks neerslag van betekenis. De Rijnafvoer zakt daardoor tot begin augustus langzaam verder. De vraag is dus niet meer óf de droogte doorzet, maar hoe lang niveau 2 volstaat.

Het aardigst geformuleerd werd het door een riviercruiseondernemer die de schade overzag en concludeerde: uiteindelijk wil iedereen gewoon op vakantie. Dat is precies het probleem. De rivier heeft daar geen boodschap aan.