Naar inhoud springen

Bizarre maatregelen tegen de pest in 17de-eeuws Amsterdam, van verplicht roken op school tot een bok in huis

Wetenschap
Een illustratie van een Amsterdamse gracht in 1664 bij avond, met een bos stro aan een gevel, een komeet boven de daken en groene nevel boven het water.
Er vielen in eind augustus 1664 liefst 933 doden in één week te betreuren; twee weken later waren het er zelfs 1.041. De pest had de stad in haar greep en niemand wist hoe de ziekte zich verspreidde en hoe je je ertegen kon beschermen. Dus probeerden Amsterdammers, Londenaren en andere Europeanen van alles, van een bos stro aan de gevel tot een bok in huis.

Amsterdam hing stro aan besmette huizen

De ziekte kwam in 1663 waarschijnlijk binnen met een schip dat lang in de Levant, het oostelijke Middellandse Zeegebied, had gelegen. Dat schrijven historici Leo Noordegraaf en Gerrit Valk in hun standaardwerk De gave Gods over de pest in Holland.
Een besmet Amsterdams huis kreeg een bos stro met drie banden aan de gevel, als waarschuwing voor bezoekers. Zieken mochten niet naar markten, herbergen en kerken. Rijke Amsterdammers vertrokken naar hun buitenhuis, terwijl de armere kerkhoven volliepen. Patiënten gingen naar het pesthuis buiten de stadsmuren, dat het Rijksmuseum nog als prent uit 1663 of 1664 in zijn collectie heeft.

Doden mochten niet te snel het graf in

De Staten van Holland gaven in 1664 een opvallend advies: begraaf een overledene niet binnen 24 uur. Een pestpatiënt kon namelijk schijndood zijn. Die angst had een voorgeschiedenis: in Delft kwam in 1624 een man in zijn graf weer bij, na zo’n tien uur.
Ook de hemel moest het verklaren. Op 29 april 1664 zagen Amsterdammers ’s avonds een vurige gloed, in december volgde een komeet. Veel inwoners zagen daarin een teken dat er nog zwaardere straf zou komen, schrijven Noordegraaf en Valk.

De stad hield de dodentallen klein

In Groningen beweerde een zwerver dat er in Amsterdam elke dag 600 tot 800 mensen stierven. Het stadsbestuur sprak dat in een publicatie tegen: er stierven er nog geen 800 per week. Anders zou er “uyt 4 straten en stegen” niemand meer over zijn. De Staten van Holland lieten de Franse koning Lodewijk XIV weten dat het aantal doden niet was verdubbeld. Dat klopte niet, stellen de historici.
Uiteindelijk kostte de epidemie zo’n 24.000 Amsterdammers het leven, ongeveer een op de tien inwoners. Economen Marc Francke (Amsterdam Business School) en Matthijs Korevaar (Erasmus School of Economics) zagen de huizenprijzen in de pestseizoenen hard dalen. Zodra de sterfte afnam, stabiliseerden ze snel.

Londen hield Nederlandse schepen veertig dagen tegen

Londen keek met angst naar Amsterdam. In 1664 moesten schepen uit alle Nederlandse havens veertig dagen voor de kust wachten, schrijft Wellcome Collection, het Londense museum over geneeskunde. Dat jaar telde Londen vijf pestgevallen. In 1665 sloeg de ziekte alsnog toe.
Het idee van wachten was niet nieuw. Ragusa, het huidige Dubrovnik, liet reizigers uit besmette steden al in 1377 dertig dagen in quarantaine gaan. Het woord komt van het Italiaanse quaranta, veertig, naar de veertig dagen die later de norm werden.

Een bok in huis en roken in de klas

Londense artsen geloofden dat ziekte zich verspreidde via stinkende lucht. Een nog sterkere stank kon die volgens hen verdrijven. Een arts raadde daarom aan een stinkende bok in huis te nemen, schrijft Wellcome Collection. Op de jongensschool Eton moesten leerlingen elke ochtend roken. Een oud-leerling vertelde later dat hij nooit zo hard was geslagen als op de ochtend dat hij weigerde. Ook nu gaan er nog genoeg fabels rond over wat je weerstand zou verbeteren.
Dagboekschrijver Samuel Pepys zag op 7 juni 1665 voor het eerst huizen met een rood kruis op de deur. Hij werd er onrustig van.
Ik was gedwongen wat rooltabak te kopen om aan te ruiken en op te kauwen, wat de angst wegnam.
- Samuel Pepys, dagboekschrijver, 7 juni 1665

Milaan zocht een schuldige

In Milaan zag een vrouw in 1630 gezondheidscommissaris Guglielmo Piazza met zijn hand langs een muur strijken. Het gerucht ging dat hij pestzalf op de muren smeerde, geleverd door barbier Gian Giacomo Mora. Na marteling werden beide mannen in augustus 1630 terechtgesteld. Op de plek van Mora’s winkel kwam een “colonna infame”, een schandzuil. Die werd pas in 1778 afgebroken. Hoe ziekten vroeger echt rondgingen, onderzoeken wetenschappers nu met DNA, zoals bij een dodelijk virus in duizend jaar oude manuscripten.

In cijfers

  • 24.000: pestdoden in Amsterdam, ongeveer een op de tien inwoners.
  • 68.595: officiële pestdoden in Londen in 1665. Royal Museums Greenwich schat het echte aantal dichter bij 100.000.
  • 40 dagen: zo lang wachtten schepen uit Nederlandse havens in 1664 voor Londen.
Amsterdam krabbelde opvallend snel overeind. De stad had haar inwonertal en haar economie al gauw terug, schrijven Francke en Korevaar, dankzij nieuwkomers die er kwamen wonen en werken.
Meer weten?
loading

Loading